A VII edición dos Premios Internacionais Zendal recoñece dous proxectos de investigación que abren novas vías en saúde humana e animal: unha terapia xénica experimental para abordar as enfermidades priónicas, actualmente incurables, e un sistema de diagnóstico non invasivo de infeccións en gando porcino que busca mellorar o uso de antibióticos.
Na categoría de Saúde Humana, o galardón recaeu no proxecto ‘Terapia xénica con proteínas priónicas dominante-negativas humanizadas: transformando enfermidades priónicas fatais en enfermidades tratables’, liderado polo doutor Joaquín Castela e o seu equipo do Prion Research Laboratory do CIC bioGUNE, no Parque Científico e Tecnolóxico de Bizkaia. Pola súa banda, o Premio Zendal de Saúde Animal distinguiu o proxecto encabezado polo doutor José Joaquín Cerón e o grupo Interlab-UMU da Universidade de Murcia, que desenvolveu un sistema para detectar infeccións bacterianas e víricas en gando porcino mediante mostras de saliva.
Terapia xénica para enfermidades priónicas
A investigación galardoada en Saúde Humana desenvolve proteínas capaces de resistir o malpregamento espontáneo e bloquear a súa propagación, evitando que as proteínas alteradas transmitan a súa estrutura anómala a outras sas do cerebro. Esta estratexia busca avanzar cara a unha alternativa terapéutica fronte ás enfermidades priónicas, patoloxías neurodexenerativas pouco frecuentes e actualmente sen tratamento curativo. O xurado destacou a “excelencia científica” do proxecto e o seu potencial para contribuír tamén ao coñecemento doutras enfermidades relacionadas coa acumulación de proteínas anómalas, como o alzhéimer, o párkinson ou a esclerose lateral amiotrófica (ELA).
Castela valorou o recoñecemento como “un impulso para un campo que case nunca está no foco” e lembrou que, aínda que as enfermidades priónicas teñen unha incidencia moi baixa, o seu estudo pode abrir novas liñas de investigación aplicables a outras patoloxías neurodexenerativas máis frecuentes. Así mesmo, agradeceu o apoio de Zendal e da Fundación Española de Enfermidades Priónicas e expresou o seu desexo de que os avances permitan pasar pronto do “non hai nada que facer ao hai un ensaio clínico preto”.
Diagnóstico non invasivo en gando porcino
O dispositivo premiado por Zendal na categoría de Saúde Animal utiliza dous novos biomarcadores para determinar se a orixe dunha infección é bacteriano, vírico ou responde a outras causas. Esta ferramenta permite axilizar o diagnóstico e mellorar a toma de decisións sanitarias nas explotacións, alén de reducir a tensión dos animais ao evitar procedementos de mostraxe máis invasivos. Un dos seus principais obxectivos é administrar antibióticos unicamente cando sexan necesarios, contribuíndo así a frear o desenvolvemento de resistencias antimicrobianas, un dos principais retos de saúde pública a escala mundial.
Cerón destacou que o recoñecemento supón un “impulso” ao traballo desenvolvido durante anos para mellorar o diagnóstico de enfermidades en porcino mediante a análise de saliva. O seu obxectivo, sinalou, é dispoñer de ferramentas que permitan diferenciar as infeccións bacterianas das víricas de forma “máis sinxela, eficiente e menos invasiva“, mellorando a saúde e o benestar animal e optimizando o uso de antibióticos.
Homenaxe á traxectoria de Eva Nogales
A gala recoñeceu tamén a traxectoria científica de Eva Nogueiras, unha das figuras salientables da bioloxía estrutural contemporánea e pioneira no desenvolvemento e aplicación de la microscopía crioelectrónica. As súas investigacións contribuíron a afondar no coñecemento de procesos fundamentais como a división celular e os mecanismos que regulan a expresión xenética. Actualmente é catedrática distinguida da Universidade de California en Berkeley, investigadora do Howard Hughes Medical Institute e científica do Lawrence Berkeley National Laboratory. Entre os seus recoñecementos figuran o Premio Shaw de Ciencias de la Vida e Medicamento, que obtivo en 2023 xunto a Patrick Cramer, a súa pertenza á Academia Nacional de Ciencias dos Estados Unidos e a súa incorporación en 2025 como membro estranxeiro de la Royal Society británica.
Os retos da saúde global
A cerimonia contou ademais coa conferencia ‘Estado actual e retos futuros da Saúde Pública global’, impartida polo epidemiólogo Pedro Arcos, asesor técnico da Organización Mundial da Saúde (OMS) e investigador do Oxford Public Health Research Group. Durante a súa intervención, advertiu de que os avances sanitarios mundiais retardáronse desde 2010 e sinalou que o mundo continúa fóra da traxectoria necesaria para alcanzar os Obxectivos de Desenvolvemento Sostible en materia de saúde en 2030. Arcos incidiu na necesidade de analizar as desigualdades sanitarias máis aló de las medias globais e alertou de que o lugar de nacemento segue condicionando riscos como a mortalidade materna. Tamén reclamou mellorar os sistemas internacionais de información sanitaria, ao lembrar que só o 18% dos países comunica a la OMS os seus datos de mortalidade no prazo dun ano.
A gala incluíu así mesmo intervencións sobre a historia da vacinación e a relación entre saúde humana, animal e ambiental. A historiadora María Lara Martínez repasou a figura de Isabel Zendal e a súa participación na expedición internacional de vacinación contra as vexigas, mentres que a catedrática de Microbioloxía de la Universidade de Santiago de Compostela e presidenta do Comité Científico da Axencia Española de Seguridade Alimentaria, Azucena Mora, abordou a importancia da colaboración científica desde o enfoque ‘One Health’.
A sétima edición dos premios reuniu máis de 190 candidaturas procedentes de 14 países, con proxectos centrados en ámbitos como a oncoloxía, as vacinas de nova xeración, a intelixencia artificial aplicada ao diagnóstico, as enfermidades neurodegenerativas e a prevención e o tratamento de enfermidades infecciosas e zoonóticas.
