O tópico literario ‘morrer de amor’ xeneralizouse na lírica provenzal que, no caso do Reino de Galicia, emerxeu con forza no século XII. As palabras recitadas polos xograres rimaban e bailaban acompañados cunha armónica e pretendían entreter espertando unha emoción naquela persoa que as escoitaba: dende a profunda tristeza do desamor á risa provocada pola burla. Foron as cantigas e os seus variados xéneros (distinguidos polas súas temáticas) as que sentaron as bases da poesía que posteriormente se cultivará na Europa occidental e que, entre 1170 e 1350, primeiro en Galicia e despois en Portugal, León e Castela, lograron unha gran fama musical e literaria que permitiu conservar máis de 150 nomes de trobadores e máis de 1.650 cantigas. Foi unha innovación cultural que chegou ata nós a través de tres cancioneiros: o da Ajuda, o da Biblioteca Nacional de Lisboa e o Cancioneiro da Biblioteca Vaticana. Organízanse aquí en tres grandes bloques: as cantigas de amor, cantigas de amigo e cantigas de escarnio e maldicir.

Dende o ano 1100 aproximadamente, en Europa occidental esténdese un fenómeno literario e musical que combina coidadosamente letra e música e está composto esencialmente para a nobreza e a realeza. A historiadora medieval Mercedes Brea explica que o ámbito no que se representan as cantigas normalmente ten que ver coa aristocracia e a burguesía, non están relacionadas necesariamente coa alta nobreza. “É o seu lugar habitual de representación no que os mecenas, os trobadores, os reis e grandes señores que ao mesmo tempo son trobadores e xograres presentan as súas propias composicións”, apunta a investigadora. Por unha banda, os trobadores son poetas que crean as letras en lingua romance que serán posteriormente cantadas polos xograres; e estes interpretaban as pezas literarias xeralmente con música, bailes e xogos.

Publicidade

Cantigas de amigo, de escarnio e maldecir

Os temas nas cantigas medievais están relacionados cos propios xéneros. Nas cantigas de amor e amigo a temática principal é o amor visto dende distintas perspectivas. Nas primeiras, o home namorado suplica á dama. “Ten unha morea de matices, ás veces explícalle o namorado que está e require algo de atención e de correspondencia por parte dela; noutras laméntase que ela o despreza; outras di que está desesperado e non quere volver nunca”, explica Brea. Tamén, a morte por amor é moi recorrente e incluso pode haber ameazas por parte das mulleres de cambiar de señor. En moi poucos casos hai algo de alegría por amor correspondido: Pero que eu mui long’estou / da mia senhor e do seu bem / nunca me Deus dê o seu bem / pero m’eu [de]la long’estou / se nom é o coraçom meu mais preto dela que o seu. (Cantiga do Rei Don Denís)

Nas cantigas de amigo é a muller a que fala e pódense establecer dous bloques diferenciados. “Ten que ver coa canción tradicional e é unha elaboración curta, explica Mercedes Brea. Nalgunhas composicións a historia trata dunha moza que normalmente quere atoparse co seu namorado, pregúntase “por que el non vén” e alégrase cando recibe a noticia de que el acaba de chegar. Aquí inclúense as cantigas de romería e de santuario, nas que a muller quere ir a unha festa a atoparse co seu mozo, ou chora tamén por el porque tivo que marchar a servir ao rei. Ás veces, polo tempo que tarda en voltar, cre que pode estar morto. Nas do trobador Martín Códax, a namorada fala coas ondas do mar: Ondas do mar de Vigo / se vistes meu amigo / E ai Deus!, se verra cedo?

Publicidade

Algunhas letras están repletas de símbolos tradicionais porque forman parte do acervo popular e utilizan recursos literarios como o leixaprén, que consiste na repetición dos segundos versos dun par de estrofas como primeiros versos do par seguinte. E, por outra banda, tamén existen as cantigas de amigo nas que a muller se presenta no papel de señora que se encara co namorado porque marchou sen permiso dela, ou por non voltar cando dixo que ía facelo e ela vaino castigar. “Unha muller apoderada que é dona dos seus sentimentos, dos seus actos e ela decide o que vai a facer. É a parte menos coñecida e non foi estudada, con todo é bastante abundante. E tamén, aínda que non é moi frecuente, hai algunha cantiga de amigo que é unha resposta a outra cantiga de amor”, apunta Brea.

Afonso IX

Outro mundo aparte son as cantigas de escarnio: dunha ironía fina e delicada ata a crítica máis soez de política, ás queixas de Afonso IX —coñecido comunmente como Afonso X o Sabio— polos nobres que non o apoiaban, así como burlas á homosexualidade, prostitutas, cabaleiros e fidalgos. As Cantigas de Santa María, de Afonso IX, son unha das coleccións máis importantes da literatura medieval occidental. Na lírica trobadoresca os autores tiñan interés en conservar o seu nome e as melodías. Excluíndo as satíricas que empregaban músicas coñecidas para causar máis sensación, o resto adoitan ser orixinais.

A investigadora Mercedes Brea engade que as que normalmente son mecenas, aquelas persoas que apoiaban aos artistas nas cortes, eran as señoras. “Isto foi estudado e hai referencias a tres señoras: unha infanta, Dona Constanza e Leonor de Trastámara. Está claro cal é o ambiente no que se move esta tradición”. O primeiro trobador do que se conserva a obra é Guilhem de Peitieu, vasallo do rei de Francia pero con máis poder que el. Entre os que continuaron a súa obra atópase Afonso IX, Ricardo Corazón de León, Afonso II de Aragón e o rei de Navarra Thibaut de Champage. O portal O Reino Medieval de Galicia sinala que os nomes máis antigos que se coñecen están relacionados cos nobres de orixe occitano-catalán que se mesturaron posteriormente con grupos da nobreza galega e o norte de Portugal como a familia Traba. “As mulleres daquela familia Traba, cultas e aficionadas aos cantantes que actuaban para elas”.