A dona máis garrida / e a mais doce e mais triste enamorada. Estas foron as palabras que adicou Rosalía a Inés nun fermoso poema publicado en 1885. Ambas eran dúas afoutas galegas que, aínda separadas por unha fenda de máis de 500 anos, tiñan un indeleble vínculo espazo-temporal: apelidábanse De Castro. Unha é a raíña indiscutible das letras galegas e a outra, tamén raíña, pasou á historia pola súa lenda negra: subiu ao trono despois de morta. A liña entre a ficción e a realidade é tan estreita que gran parte da vida de Inés de Castro (1320-1355) é aínda un misterio. Pese ao halo de escuridade e desgraza que se cerneu sobre a raíña de Portugal, a súa figura alumeou a través dos séculos unha inxente cantidade de obras literarias, musicais e incluso audiovisuais que recollen o mito, pero tamén a biografía dunha muller eterna.

“Hai moita información sobre Inés de Castro; pero tamén hai moitas preguntas sen resposta”, recoñece o historiador Eduardo Pardo de Guevara, profesor ad honorem do Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento (IEGPS). É dicir, falar da raíña de Portugal é como pisar por terreo esvaradío. De feito, non se coñece a ciencia certa o seu lugar de nacemento. “Dise que naceu en Monforte de Lemos pero, na miña opinión, é un disparate. É filla natural de Pedro Fernández de Castro, que se cría na Corte de Portugal, e é alí onde coñece a Aldonça Lourenço de Valadares, a súa nai”, explica o historiador. Segundo a súa investigación, a hipótese que ten máis forza é que naceu en terras de Estremadura; concretamente en Alburquerque. Con todo, Pardo de Guervara cre que non hai suficientes probas documentais para asegurar taxantemente o lugar de orixe de Inés. O único certo é que o seu pai era galego, de Monforte de Lemos, e que se refuxiou en Portugal sendo tan só un neno.

Publicidade

Sen información detallada sobre a súa infancia, o seguinte capítulo sobre o que pisar con firme fai referencia directa á chegada de Inés á Corte portuguesa. Segundo refire Pardo de Guevara, formou parte do grupo de damas que acompañou a Constanza Manuel a Portugal, onde casaría con Pedro I —que aínda era infante— en 1340. Inés tivo o privilexio de acompañar a futura raíña porque estaba nunha posición elevada dentro da aristrocracia da época aínda que o seu pai nunca casara coa súa nai e, polo tanto, era filla ilexítima de Pedro Fernández de Castro. Pese a todo, Inés chegou á corte portuguesa con apenas 20 anos, onde chamou a atención a súa beleza. Segundo o profesor do IEGPS era coñecida como “pescozo de garza”; unha expresión que exalzaba a súa fermosura. Fose polos motivos que fosen, o certo é que o infante Pedro, futuro rei de Portugal, namorouse perdidamente da aristócrata galega.

Xusto aí, no momento en que Inés e Pedro se coñecen, comeza unha historia chea de luces e sombras que acabaría como unha verdadeira traxedia. Pardo de Guevara defende que a relación entre ambos non comezou ata a morte de Constanza, a primeira muller de Pedro e raíña de Portugal, que faleceu en 1349 durante o parto. O infante, viúvo, comeza a súa relación con Inés, segundo o relato do historiador galego, coa que tivo tres fillos. “Finalmente casaron e, aínda que non hai probas, todo parece indicalo”, expón o profesor do IEGPS. A unión, que se celebrou en xaneiro de 1354, durou tan só un ano. Polas mesmas datas de 1355, Inés morre asasinada a man de tres homes a soldo do seu sogro Afonso IV de Portugal. Pedro Coelho, Diego López Pacheco e Alfonso González mataron a Inés a puñaladas, segundo cre Pardo de Guevara, na Quinta das Bágoas, en Coímbra.

Publicidade

O motivo polo que a aristócrata galega foi asasinada non está claro pero sospéitase que como procedía dunha podente e influente familia, os Castro, Afonso IV vía algún obstáculo para a sucesión ao trono. “O rei manda matar a Inés por algún conflito político que non coñecemos ben. Non sei cal era o alcance das manobras nas que estaban implicados os Castro galegos. Oficialmente, o asasinato produciuse porque Inés era filla natural, é dicir, non lexítima, e o infante era o herdeiro ao trono. Iso é o que contan os cronistas, pero pode haber outros motivos”, sinala o historiador. Do que non hai dúbidas é de que o asasinato de Inés tivo a súa vinganza. Pedro matou coas súas propias mans a dous dos tres criminais: “A Coelho arrincoulle o corazón polo peito e a González polo lombo”. Diego López Pacheco foi o único que sobreviviu, dado que se exiliara en Avignon e anos despois foi perdoado.

A lenda… e a verdade

A partir de aquí, toda a historia é lenda. Ou iso conta Pardo de Guevara, que insiste en que Inés de Castro é unha figura que aínda está chea de incógnitas. O motivo polo que é famosa é, precisamente, o seu mito, que relata como Pedro expuxo o cadáver de Inés na Corte portuguesa e obrigou aos seus vasalos a bicar a súa man. Segundo a lenda, non cabe dúbida de que a aristócrata galega foi raíña despois de morta, subida ao trono e honrada polos nobres da Corte. “O máis probable é que fose unha figura de cera. Naquela época facíase unha imaxe deste material dos defuntos cando eran reis e raíñas e os vasalos pasaban a rendirlle tribuno e bicaban a man… De cera. Agora ben, bicar o cadáver descomposto e obrigar á nobreza a bicalo… Pois non”, sostén Pardo de Guevara.

O que non é lenda, senón verdade, é que Pedro lle rendiu tributo a Inés cun espectacular sepulcro que aínda hoxe se pode visitar no mosteiro de Alcobaça. Segundo explica o profesor do IEGPS, o infante e futuro rei de Portugal mandou construír unha sepultura para el no mesmo sitio para que o día da Resurrección o primeiro que vise fose a ela, a Inés. Esta historia, que constata o amor de Pedro pola nobre galega, tingue a figura de Inés de certo romanticismo que contrasta coa imaxe que se tiña dela en vida. “Na época tiña moi mala fama polo seu catácter altivo, insoportable e antipático. De feito, sempre se poñía de exemplo de mala muller pero todo cambiou cando se forxou a lenda”, apunta Pardo de Guevara. Un mito ao que a literatura, a música e moi posteriormente as artes audiovisuais contribuíron notablemente.

Un mito sen fronteiras

“Dificilmente imos atopar unha literatura cunha tradición consolidada na que non haxa algunha influencia de Inés de Castro”, di a filóloga Isabel Morán, profesora na Universidade de Santiago (USC). A historia da raíña de Portugal traspasou fronteiras e non só está presente nas obras occidentais, senón que a súa presenza é un denominador común nas literaturas de todo o mundo. O que demostra, indubidablemente, a forza da súa historia. “O seu crime provocou unha grande conmoción e inmediatamente converteuse nun mito. Foi fonte de inspiración literaria ao pouco tempo de morrer”, confirma a investigadora. O que perdura nas obras literarias sempre é a súa visión de amante durante a vida e de raíña despois de morta. No ámbito da prosa, Morán destaca a Crónica de D. Pedro de Fernão Lopes, onde se relata de maneira “espeluznante” e se contan os detalles “máis macabros” da historia, centrada na vinganza que tomou Pedro cos asasinos de Inés.

Máis alá da prosa, a nobre galega estivo sempre moi presente nos romances a nivel oral. De feito, Morán salienta un cancioneiro de 1516 onde aparece un longo poema adicado a Inés onde é ela a que ten a palabra e explica como foi asasinada. E aínda que tamén aparece en obras teatrais, a verdadeira consolidación do mito de dona Inés na literatura vén da man da Luís de Camões e de Os Lusíadas, a gran obra mestra da literatura portuguesa. “É unha obra épica na que se relatan grandes batallas históricas e conquistas pero neste caso, e de maneira bastante sorprendente, aparece o amor de Inés de Castro e de don Pedro”, explica Morán. O carácter disruptivo dunha historia de amor dentro dunha obra épica aparece reforzado pola idea que traslada Camões dos dous amantes: “Amor, puro amor”. “Sorprende moito que nunha obra épica se adiquen uns versos a unha historia de amor que se desvincula, en certo sentido, da política”, continúa Morán.

“Na nosa literatura hai que ter en conta que Inés é de orixe galega e, por iso, trata de explorarse moito nese sentido”, apunta a investigadora da USC. Máis alá da referencia a Inés no poema de Rosalía, Morán menciona a obra de teatro Raíñas de pedra de Cándido Pazo, enmarcada na literatura galega contemporánea. Pero esta é tan só unha selección da literatura máis relevante e máis próxima a Galicia e ao galego. Amorear todas as referencias e obras influídas polo mito de Inés de Castro sería un labor inxente e case infinito. Porque máis alá da literatura, a nobre galega colonizou a música, o cinema, a pintura e, incluso, a artesanía en cerámica. Probablemente Inés nunca imaxinou que a súa tráxica historia servise como fonte de inspiración. E que pese á súa mala fama en vida, sería considerada “garrida, doce e triste namorada” pola atemporal Rosalía. E polos atemporais lectores que 700 anos despois seguen tratando de descifrar a lenda de dona Inés.