O castiñeiro europeo (Castanea sativa Mill.), unha das especies nativas máis emblemáticas da península ibérica, enfróntase a un futuro incerto debido ao cambio climático. Un estudo publicado na revista Frontiers in Forests and Global Change e no que participa persoal investigador da Universidade de Santiago avaliou a idoneidade do hábitat do castiñeiro ata o ano 2100 baixo diferentes escenarios climáticos. Os resultados anticipan unha tendencia á redución da idoneidade do hábitat, con perdas máis pronunciadas nas rexións mediterráneas, mentres que as zonas atlánticas presentan unha maior resiliencia.
Ante esta situación, o equipo destaca a necesidade de dispoñer de estratexias de mitigación activas, co obxectivo de conservar a especie e promover a súa sustentabilidade a longo prazo. O castiñeiro europeo é unha especie nativa da península ibérica que foi inicialmente promovida por gregos e romanos debido ao seu alto valor alimenticio e forestal, aínda que non foi ata a Idade Media cando o seu cultivo se consolidou como unha práctica habitual en moitos sistemas agroforestais, xa que proporcionaba madeira de alta calidade e froitos básicos para as comunidades rurais. Ao longo dos séculos, mantivo un papel relevante nos ecosistemas ibéricos e na economía local, pero o impacto do cambio climático podería poñer en xaque a súa distribución e capacidade produtiva nas próximas décadas.
Rexións atlánticas vs. rexións mediterráneas
Os autores do artigo subliñan que o hábitat idóneo do castiñeiro está estreitamente vinculado a rexións húmidas, con precipitacións anuais superiores a 800 l/m2 e temperaturas medias entre 10 e 15 graos, condicións que actualmente se atopan principalmente no norte da península ibérica. “As proxeccións climáticas do noso estudo indican que o hábitat idóneo para o castiñeiro sufrirá unha redución progresiva nas próximas décadas, especialmente nas rexións mediterráneas, onde o aumento de temperaturas e a diminución de precipitacións limitarán a súa capacidade de supervivencia”, comentan.
En cambio, “as rexións atlánticas, con maiores niveis de humidade, mostran unha maior resiliencia fronte ao cambio climático, aínda que o castiñeiro podería verse afectado pola competencia con outras especies máis adaptadas ás novas condicións”, engaden. Como consecuencia, “estimamos que o castiñeiro experimentará un desprazamento altitudinal duns 60 metros de media, migrando cara a zonas máis elevadas onde as condicións ambientais sexan máis favorables”, resaltan.
Emilio Díaz Varela, profesor do Departamento de Produción Vexetal e Proxectos de Enxeñería da USC e coordinador do grupo de investigación COMPASSES, indica que “estas variacións na distribución óptima do castiñeiro subliñan a necesidade de adoptar un cambio nos enfoques da xestión forestal, da paisaxe e do territorio, fronte a unha situación na que a supervivencia da especie precisará da comprensión das súas dinámicas de adaptación e evolución en escenarios climáticos cambiantes”.
Como asegurar a súa supervivencia?
O estudo destaca a necesidade de estratexias de mitigación e adaptación para asegurar a supervivencia do castiñeiro na península ibérica. Entre as principais medidas recomendadas atópanse a selección xenética de variedades máis resistentes á seca e a temperaturas extremas, o manexo eficiente da auga en plantacións agroforestais, e a restauración de ecosistemas forestais degradados. “Estas accións serán fundamentais para garantir a sustentabilidade do castiñeiro a longo prazo e preservar o seu papel na biodiversidade e na economía rural de moitas rexións ibéricas”, apuntan. Por outra banda, a diferenzas en resiliencia e vulnerabilidade entre diferentes áreas da península subliñan a necesidade dunha xestión estratéxica.
“Será necesario mellorar a capacidade de coordinación entre diferentes organismos, institucións e sectores da sociedade para afrontar os retos asociados a unha elevada diversidade de situacións para a conservación do castiñeiro fronte á incerteza climática”, sinala o profesor do Campus Terra da USC. O castiñeiro non só representa unha fonte de recursos madeireiros e alimentarios, senón que tamén desempeña un papel clave na estrutura e funcionamento dos ecosistemas forestais.
Un reto prioritario
Os autores do traballo explican que o seu declive podería xerar cambios na composición dos bosques e na dispoñibilidade de hábitats para diversas especies, o que afectaría tanto á flora como á fauna dependente destes ecosistemas. Por iso, a investigación e o desenvolvemento de estratexias de conservación e adaptación preséntanse como un reto prioritario para persoal científico, xestión forestal e comunidades rurais que dependen deste recurso.
Este estudo está asinado por persoal investigador da USC en colaboración coa Universidade de Oviedo, do Instituto Mixto de Investigación en Biodiversidade (Universidade de Oviedo, CSIC e Principado de Asturias), da Universidade de Granada e da Fundación Oso Pardo. Realizouse no marco do proxecto LIFE19 NAT/É/000913 ‘Osos con Futuro’, financiado pola Unión Europea e coordinado pola Fundación Oso Pardo. Tamén recibiu apoio financeiro adicional do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico do Goberno de España.
Referencia: Impact of climate change over distribution and potential range of chestnut in the Iberian Peninsula (Publicado en Frontiers in Forests and Global Change)
