Que pasa cando a lava toca o mar? Risco de nubes tóxicas e explosións

A erupción prosegue e as coadas de material magmático seguen o camiño á costa, un momento sobre o que hai moita incerteza

O avance das linguas de lava afectaron a centos de construcións e terreos agrícolas mentres descenden cara ao mar. Foto: Alfonso Escalero.
O avance das linguas de lava afectaron a centos de construcións e terreos agrícolas mentres descenden cara ao mar. Foto: Alfonso Escalero.

A gran expectación xerada desde o pasado domingo pola erupción volcánica na illa canaria de La Palma ten, nestes momentos, unha conta atrás en marcha: a chegada das coadas de lava ao mar. A velocidade destas grandes linguas de material incandescente reduciuse respecto ás primeiras horas, pero parece claro que nalgún momento a lava entrará en contacto co océano. É un proceso de grande incerteza e preocupación, pola posible emanación de gases tóxicos e explosións derivadas da vaporización da auga. Para evitar posibles incidentes, as autoridades están a ampliar as evacuacións e, no caso do mar, estableceuse unha prohibición de navegación nunha parte do litoral arredor da área na que xurdiu a lava.

Os catro riscos principais

Segundo expón o Servizo Xeolóxico dos Estados Unidos (USGS), unha das institucións de referencia no planeta polo estudo da constante actividade eruptiva no arquipélago de Hawaii, hai catro riscos principais asociados á chegada dos materiais magmáticos ao mar. O colapso súbito dos cantís empurrados polos ríos de lava ou, á súa vez, da nova terra emerxida, as explosións causadas por estes derrubamentos, as ondas de auga fervendo que poden afectar á contorna ou os vapores tóxicos aparecen como os motivos de preocupación máis frecuentes neste escenario.

Científicos de diversos organismos están a traballar sobre o terreo para avaliar os posibles escenarios. A incerteza segue sendo grande, como se viu a noite do luns ao martes coa aparición doutra nova boca na contorna de Tacande, preto dun quilómetro da primeira fenda de lava que arrasou a localidade de El Paraíso e que chegou a Todoque a maior velocidade que a da primeira erupción. Neste último lugar, un dos conos volcánicos antigos, que forma parte do Monumento Natural dos volcáns de Aridane, con varias decenas de metros de elevación sobre a contorna, influirá moi probablemente no percorrido da fronte magmática cara á costa, como se pode ver na imaxe baixo estas liñas.

Vista da zona onde se produciu a erupción respecto á liña de costa. Fonte: Google Street View.
Vista da zona onde se produciu a erupción respecto á liña de costa. Fonte: Google Street View.

O momento no que a lingua da lava, que está a emerxer a preto de 1.100ºC, contacte co océano dará pé a unha fervenza de reaccións fisico-químicas con moitos compoñentes perigosos. A auga do mar vaporízase de forma case que instantánea, o que pode ocasionar explosións nestas zonas de contacto debido á inxección do vapor nas fendas que poida atopar na coada. Un dos perigos destes eventos é, por exemplo, a proxección de rochas de tamaño considerable a bastante distancia do lugar.

Os produtos da reacción entre a lava e o mar

Estes posibles efectos, e a súa maior ou menor magnitude, vense influídos polas características do material magmático. Isto é, os elementos que o compoñen e a correspondente temperatura, viscosidade ou densidade.

Á hora de falar sobre produtos se poden observar nestes encontros entre lava e mar, Luis Gago, profesor de Xeoloxía na Universidade de Vigo, incide na temperatura como un factor clave a ter en conta: “Se a lava está a moi alta temperatura no proceso de mestura, é a lava a que ‘quenta’ a auga do mar ata pasala a fase de vapor. Este é o peor e máis perigoso dos escenarios polos produtos tóxicos que xera. Con todo, cando a lava tivo tempo de arrefriarse, o proceso ocorre ao revés. Poderiamos dicir que é a auga do mar a que ‘arrefría’ o material fundido provocando a súa cristalización de forma non violenta”.

O investigador di que este é o escenario “máis próximo neste caso”; unha cristalización máis lenta que levará a unha “mínima liberación de produtos tóxicos”. Se isto acontece, “o resultado vai ser a formación dunha rocha volcánica, cun tamaño de cristais moi pequeno”. E no caso de que o arrefriado sexa suficientemente rápido, “vai formar un vidro volcánico denominado hialoclastita”.

Alén da aparición destes materiais, “os maiores cambios van ser xeomorfolóxicos, modificando a xeometría da liña de costa e do fondo mariño”, conta Gago. Así, despois do contacto coa auga, “o vidro volcánico irase meteorizando, disolvendo os seus minerais e formando outros novos ás veces con minerais de tipo arxiloso (palagonitas), nun proceso que tamén “pode modificar na zona a composición da auga e o seu pH producindo cambios nalgúns dos ecosistemas locais”.

Perfil da lingua de lava (en vermello) xunto ás edificacións destruídas e danadas (vermello e amarillo) e as estradas destruídas ou danadas (nas mesmas cores). Fonte: EMS Copernicus.
Perfil da lingua de lava (en vermello) xunto ás edificacións destruídas e danadas (vermello e amarillo) e as estradas destruídas ou danadas (nas mesmas cores). Fonte: EMS Copernicus.

No outro escenario, o máis perigoso, segundo expón o xeólogo, prodúcese unha cristalización rápida da lava, “constituída por un fundido silicatado que ten tamén unha importante cantidade de volátiles na súa composición, incluíndo halóxenos, así como compostos de xofre”. Este proceso de cristalización acelerada “vai aumentar a presión de forma que os gases ocluídos no magma van provocar a ruptura en fragmentos, debido á cristalización instantánea”. Neste punto é no que, segundo o profesor da UVigo, se poden xerar “explosións que produzan fragmentos de lava e cinzas volcánicas formadas por diminutos cristais de silicato”.

Outra das preocupacións é a da reacción dos gases contidos na gran masa magmática co vapor de auga. “Os gases van reaccionar co vapor de auga, xerando compostos como o ácido clorhídrico (HCL) ou sulfúrico (H2SO4) que localmente poden provocar choiva ácida”, advirte Gago, aínda que “esta posibilidade depende obviamente da cantidade de gases contidos na lava que non foron expulsados previamente á atmosfera antes de alcanzar o contacto coa auga do mar”.

Os gases contidos no magma que chega ao mar poden provocar explosións e a xeración de nubes de ácido clorhídrico ou sulfúrico

A propagación de gases tóxicos foi a causante das dúas mortes producidas 50 anos atrás na mesma illa, na erupción do Teneguía, que provocou igualmente lesións respiratorias a persoas que estaban contemplando a erupción desde unha praia preto de onde a coada de lava tocou o mar.

Tal e como exemplificaba á televisión pública canaria José Mangas, catedrático de Xeoloxía da Universidad de Las Palmas, “é como botar aceite fervendo en auga“, o que fará que os elementos presentes nos dous fluídos reaccionen e poidan xerar novos compostos, algúns deles en forma de gases nocivos para a saúde.

Igualmente, os pequenos cristais e cinzas derivados do encontro do mar e o magma poden quedar en suspensión no aire e desprazarse a zonas habitadas na illa. As autoridades establecen recomendacións como a protección de nariz e boca ao estar no exterior, o peche de recipientes con auga, portas e xanelas, así como o selado de fendas e reixas para evitar a entrada de cinzas.

Brétemas por precipitación de sales

Outro dos fenómenos que se pode producir cando se encontren lava e auga é o vinculado ás sales en suspensión no océano. “Cando a temperatura de intercambio entre a lava e a auga é elevada, a evaporación rápida da auga provoca un aumento local da concentración en sales da auga do mar, que se sobresatura nalgúns dos sales que poden precipitar, principalmente os cloruros”, destaca o profesor Luis Gago.

Trataríase, porén, “simplemente da precipitación de sales tal e como ocorre nunha salina convencional se non fose porque ás altas temperaturas nas que ocorre o intercambio, estes sales se volatilizan, pasando á atmosfera e reaccionando co vapor de auga”, di o investigador da UVigo. Pero o especial contexto no que isto se produce pode dar lugar a que os sales de magnesio poidan formar brétemas, ademais doutros produtos dunha cadea de reaccións nas que pode aparecer, por outra vía, a chuvia ácida en forma de ácido clorhídrico.

Gago destaca, neste sentido, a perigosidade destas mesturas, que pode ser “tremendamente tóxica”. “Á inhalación de ácido únese a presenza de nanopartículas de silicatos, altamente reactivas e as súas superficies minerais poden catalizar a oxidación dos halóxenos e formar radicais libres de cloro”.

Seis formas de ver o impacto da erupción de La Palma

Ecosistemas mariños

Os efectos deste encontro entre o fluído volcánico e o océano tamén deixarán pegada nos ecosistemas mariños. Neste sentido, o buque Ramón Margalef, do Instituto Español de Oceanografía, xa se dirixe a La Palma para analizar a chegada do magma ao mar. Este equipo do IEO a bordo estudará a chegada ao mar da coada volcánica e obterá mostras do fondo mariño, de auga e de organismos para ter unha imaxe completa do funcionamento do sistema volcánico da Palma e avaliar os efectos da chegada de lava no ecosistema mariño.

“Doutra banda”, engaden, “estudarase a posible existencia de focos de emisión baixo a auga que puidesen emitir gases ou lava”. Así, “en primeiro lugar, mediante o uso de ecosondas, realizaranse cartografías de moi alta resolución para identificar e caracterizar estruturas asociadas a procesos activos e analizar a deformación sobre a morfoloxía do terreo” e “en segundo lugar, realizarase un estudo das propiedades físico-químicas da auga para detectar anomalías e a posible existencia de fluxos hidrotermais ou magmáticos”.

Erupción do volcán Tagoro, preto da costa de El Hierro, no ano 2011. Foto: INVOLCAN.
Erupción do volcán Tagoro, preto da costa de El Hierro, no ano 2011. Foto: INVOLCAN.

As interaccións entre magma e océano xa se puideron observar no 2011, cando o Ángeles Alvariño, con base en Vigo, e tamén da frota do IEO, desenvolveu varias campañas de investigación no volcán submarino xurdido en El Hierro. Alí constatouse que, despois da emerxencia do magma, a recolonización dos organismos mariños foi rápida e a situación volveu á normalidade na contorna do volcán, bautizado posteriormente como Tagoro. Con todo, a chegada do magma xerou algúns cambios puntuais trala erupción, como a presenza de especies típicas de fontes hidrotermais ou un aumento da comunidade bacteriana.

1 comentario

  1. Terra , in queda e re novada ,
    fonte da nosa estoria , un camin’o a pro seguir.

    Terra , amada e mal tratada ,
    qué foi da túa memoria , a vida do por vir.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.