Cada ano, máis de 4 millóns de persoas en Europa son diagnosticadas de cancro. A supervivencia aumentou significativamente grazas aos avances nos diagnósticos e á mellora de tratamentos como as antraciclinas, medicamentos de elección en primeira liña desde hai décadas, en combinación con outros fármacos.
Estímase que cada ano 3 millóns de pacientes europeos son tratados con este fármaco. Con todo, o seu uso pode causar toxicidade cardíaca nun terzo dos usuarios. Aínda que en moitos casos non terá consecuencias graves a longo prazo, en máis dun 5% o dano cardíaco irreversible inducido causa insuficiencia cardíaca crónica, enfermidade que limita a calidade de vida.
A pesar de que a toxicidade cardíaca asociada se coñece desde hai moitos anos, non se desenvolveron tratamentos que poidan usarse simultaneamente e que protexan o corazón debido, en parte, ao coñecemento incompleto dos mecanismos moleculares polos cales as antraciclinas causan dito dano.
Un equipo do Centro Nacional de Investigacións Cardiovasculares (CNIC), liderado por Borja Ibáñez, estudou nun modelo experimental a progresión da toxicidade cardíaca por antraciclinas no metabolismo de corazón, con particular énfase nas mitocondrias, e identificou os mecanismos implicados neste proceso. O estudo publícase na revista JACC: CardioOncology.
“O corazón é un órgano que se contrae de maneira incesante durante toda a vida. Para esta actividade tan incrible, necesita unha achega de enerxía continua, sendo o órgano con maiores necesidades de todo o corpo. Calquera fallo na cadea de produción de enerxía nel ten consecuencias moi importantes”, sinala Ibáñez, cardiólogo no hospital universitario Fundación Jiménez Díaz.
“As mitocondrias son as centrais enerxéticas dentro das células, e a súa misión é producir enerxía de forma constante mediante o consumo de combustible, que chega á célula en forma de ácidos graxos e glicosa principalmente”, engade.
Atrofia no corazón tras o tratamento
Como explican os investigadores, as antraciclinas alteran de forma importante o metabolismo do corazón, o que provoca unha disfunción irreversible da produción enerxética por parte das mitocondrias. “As alteracións metabólicas no corazón aparecen de forma moi precoz tras iniciar o tratamento, moito antes de que o corazón perda forza contráctil”, explica Anabel Díaz-Guerra, primeira autora do traballo.
“Vimos que, como consecuencia destas alteracións metabólicas, o corazón empeza a atrofiarse (as súas células perden volume) como unha das primeiras manifestacións de dano irreversible”, continúa. Estes achados son especialmente importantes xa que aparecen moito antes de que a alteración cardíaca poida ser detectada coas técnicas habitualmente utilizadas, asegura Laura Cádiz, membro do equipo de investigación.
“Grazas a un estudo minucioso en diferentes momentos do proceso, identificamos as alteracións moleculares responsables desta deterioración metabólica cardíaca. Isto permite determinar procesos que poderían previrse con intervencións moi precoces”, afirma.
Posibles intervencións para atallalo
Segundo os investigadores, unha das posibles intervencións está relacionada cunha achega nutricional específica que poida previr a atrofia cardíaca precoz causada por este quimioterápico. Así, están probando o efecto beneficioso dunha dieta hiperproteica para evitar este dano asociado á toxicidade por antraciclinas.
“O noso obxectivo final é probar as novas dianas terapéuticas en pacientes en risco de desenvolver dita cardiotoxicidade. Actualmente estamos a avanzar nun estudo de intervención nutricional no mesmo modelo experimental, e se os datos preliminares positivos se confirman, será a semente dun futuro ensaio clínico”, conclúe Ibáñez.
Referencia: Anthracycline Cardiotoxicity Induces Progressive Changes in Myocardial Metabolism and Mitochondrial Quality Control: Novel Therapeutic Target (Publicado en JACC: CardioOncology)
