Tras unha sexta onda con taxas de transmisión nunca vistas, a incidencia de casos de covid-19 está a caer rapidamente en practicamente toda España. Tamén nos países da nosa contorna. Caen igualmente os ingresos hospitalarios e nas unidades de coidados intensivos. E, por fin, tamén descende a mortalidade.
En paralelo a estas caídas, van suavizándose as restricións. Redúcense os días de illamento nos casos confirmados, desaparecen as corentenas nos contactos estreitos, a obrigatoriedade de usar máscaras en exteriores, os aforos e os límites de comensais. Reaparecen eventos masivos e festas. E andamos dándolle voltas a cando retirar as máscaras en interiores. Mesmo a esquecernos do testado (que suporía obviar o illamento dos positivos non sintomáticos).
Ninguén descarta algún posible repunte. Algún dente de serra ou algún brote nalgúns sitios. Pero empezamos a levantar a cabeza e a preguntarnos polo futuro máis próximo. Aínda que podemos debuxar algúns escenarios post-ómicron, sendo sinceros, non temos boas respostas. Polo menos, non moi precisas.
Que é o seguinte?
Contamos con certa experiencia histórica con outros virus respiratorios, como a gripe ou o virus sincitial respiratorio. E, a pesar de ser vellos coñecidos, non é unha experiencia agradable. Cada inverno estes virus póñennos contra as cordas: centros de saúde desbordados, urxencias hospitalarias abarratodas, camas nos corredores, cirurxías suspendidas… E, de cando en cando, un inverno peor.
Con todo, case non temos experiencia co SARS-CoV-2. Apenas un par de anos, moi longos e con situacións moi cambiantes. Así que descoñecemos como se comportará o virus cando salgamos da sexta onda. Agárdannos novas sorpresas? Canta disrupción social será capaz de causar?
Un escenario pospandémico “optimista” é que se comportará de forma similar a unha gripe. Endemia con situacións epidémicas cando as condicións sexanlle favorables. Quizais, como a gripe, só no inverno; quizais todo o ano. Seguramente con formas graves en persoas maiores, inmunocomprometidas ou outras persoas vulnerables, pero con taxas de mortalidade moito menores que as vistas ata o de agora. É posible que as cousas se compliquen e enfrontemos invernos con epidemias combinadas de gripe e covid-19.
Nun escenario máis “pesimista”, o SARS- CoV-2 continuaría xerando novas variantes. Algunhas capaces de evadir, máis ou menos parcialmente, a protección inmunitaria (individual, pero tamén colectiva) que con tanto esforzo e tanto sufrimento fomos construíndo a base de infeccións, vacinación e doses de reforzo.
Nese escenario, a protección inmunitaria conferida polas vacinas (ou a infección natural) iríase reducindo no tempo. Máis respecto ao risco de infección que ao de enfermidade grave. Novas variantes máis transmisibles, con máis infeccións e, quizais –ou quizais non– capaces de producir máis cadros graves. Porque a estendida crenza de que os virus tenden a ser máis leves co tempo é, fundamentalmente, iso, unha crenza.
Unha rede de vixilancia das infeccións respiratorias
Que facer para que ningún escenario nos colla por sorpresa? Probablemente, o primeiro é acelerar a mellora da vixilancia epidemiolóxica e incorporar a covid-19 a un renovado sistema de monitoraxe das infeccións respiratorias. Implica ampliar e mellorar a rede sentinela de atención primaria e integrar a información (tamén mellorada) da rede sentinela hospitalaria, incluíndo urxencias, hospitalización e laboratorios de microbiología. E, por descontado, incrementar a nosa capacidade de secuenciar.
Non estaría de máis manter certa monitoraxe da presenza do SARS-CoV-2 en augas residuais, un indicador que permite anticipar os brotes. E construír cohortes de persoas a testar (PCR) periodicamente, usando mostras aleatorias de poboación xeral, e de grupos específicos como persoas maiores en residencias, persoal sanitario e nenos.
Conviría tamén monitorar o probable decaimiento no tempo dos anticorpos neutralizantes mediante enquisas periódicas de seroprevalencia.
Son actividades que combinan accións de saúde pública e asistenciais con métodos de investigación epidemiolóxica. Terreo ideal para esa anhelada Axencia Estatal de Saúde Pública que, aínda que require un deseño intelixente, tamén é unha necesidade urxente.
Nova reglamentacion na ventilación de espazos interiores
A covid-19 ensinounos moito sobre a transmisión por aerosois e o exceso de risco nos espazos interiores. Mellorar a calidade do aire que compartimos con outras persoas neses espazos é esencial. As instalacións de aire acondicionado dos espazos colectivos requiren unha nova regulamentación en relación á súa capacidade de renovación do aire ou o seu filtrado para reducir contaminantes biolóxicos.
Sen dúbida, a modernización destas instalacións é especialmente urxente en espazos con persoas vulnerables (residencias, hospitais, centros de saúde…). Pero tamén nos espazos de lecer (cinemas, teatros, discotecas…) e, por descontado, nas escolas e centros docentes e en espazos con aforos importantes.
Obviamente, haberá que valorar tamén novas doses de recordo (moi probables en persoas vulnerables) e o papel dos novos tratamentos. O interese irá crecendo conforme se autoricen vacinas de segunda e terceira xeración. Tamén parece lóxico manter as máscaras en sintomáticos (de calquera infección respiratoria e en calquera contexto) e en determinadas situacións (brotes, centros con vulnerables en territorios con elevada incidencia).
Se os peores escenarios de incremento de casos graves se materializan, haberá que facer máis cousas. Mesmo dar pasos atrás nas restricións.
O coronavirus segue aquí
Saímos da sexta onda deixando atrás moita infección natural e moita terceira dose. Tendo en cuenta a ocupación das UCI, moi poucos non vacinados superarían esta onda sen infectarse. Probablemente –e aínda que a situación de guerra en Europa non axude– dispoñemos agora dun tempo de respiro para recuperarnos mental e socialmente da covid-19.
É tamén un tempo para preparar a resposta sanitaria e social fronte a –quizais próximos, quizais afastados– brotes. Máis que discutir sobre o nome de “endemia” ou “pandemia”, importa preparar esa resposta. Non pode facerse sen incerteza e sen certa imprecisión. Probablemente tampouco sen cometer algúns erros. Pero o maior erro a estas alturas sería a compracencia do “fin da pandemia”.
*Salvador Peiró é investigador da Área de Investigación en Servizos de Saúde, FISABIO SALUD PÚBLICA.
Cláusula de divulgación: Salvador Peiró recibiu financiamento por axudas competitivas públicas nacionais (en xeral, accións de investigación ou innovación -proxectos, redes, RRHH, plataformas- da Acción Estratéxica en Saúde do Plan Nacional de I+D+i) e por acordos institucionais con firmas farmacéuticas e tecnolóxicas. Os financiadores nunca xogaron ningún papel no deseño dos estudos, a adquisición de datos, a súa análise ou a súa interpretación. Tampouco tiveron acceso ás fontes de datos e nunca influíron na decisión de publicación. É tamén patrón da Fundación Instituto de Investigación en Servizos de Saúde e membro da Asociación de Economía da Saúde (AES), da Sociedade Española de Epidemioloxía (SEE), da Sociedade Española de Saúde Pública e Administración Sanitaria (SESPAS) e da Sociedade Española de Calidade Asistencial (SECA). É tamén un dos investigadores do Programa PROVAVAC de investigación en vacinas da Generalitat Valenciana e membro dos grupos de expertos en Covid da Generalitat Valenciana e da Organización Médica Colexial.
