Imaxinemos unha situación do máis común. Dúas persoas que camiñan apresuradamente crúzanse pola rúa. Poden ser amigos, compañeiros de traballo ou coñecidos. Un deles saúda cun que tal estás? ou como che vai?. Automaticamente, o outro responde: Imos tirando ou imos, que non é pouco. Pouco despois, cada un segue polo seu lado. O breve encontro está marcado desde o principio pola queixa sistemática.
En pleno século XXI, as sociedades desenvolvidas aceptan este tipo de actitude como unha forma rutineira de interacción social. De feito, é bastante frecuente escoitar queixas sobre o tráfico, o clima, o traballo ou as dificultades económicas. Para moitos, é algo inofensivo e mesmo terapéutico, porque lles serve de desafogo emocional.
Con todo, demostrouse que o queixume crónico ten un impacto significativo na saúde emocional, mental e mesmo física tanto de quen se queixa como de quen recibe os comentarios pesarosos.
Un fenómeno cotián
Aquí abordaremos a expresión repetida de insatisfacción, frustración ou malestar por situacións percibidas como negativas. Trátase dun fenómeno case universal que pode extrapolarse a contextos familiares, laborais e sociais. Lonxe dunha visión catastrofista, queixarse ocasionalmente é unha parte normal da experiencia humana. O desgaste emocional e fisiolóxico ocorre cando ese talante negativo invade as nosas rutinas diarias.
Pero por que nos queixamos tanto? Algúns expertos consideran que actúa como un mecanismo de afrontamento a través do cal liberamos tensión ou buscamos validación. Concretamente, observouse que mediante a queixa buscamos que aproben a nosa opinión ou percepción, como se se tratase dun bucle.
Ata aquí, funciona como unha estratexia de presentación ante o noso grupo social; é unha función adaptativa do ser humano.
O problema é cando se cronifica e estende a numerosos contextos. É unha situación que empeora co uso e abuso das redes sociais, onde é frecuente que persoas influentes nas poboacións máis novas dediquen gran parte do seu contido para baballoar sobre isto e aquilo como estratexia de captación de seguidores ou para crear debate e intercambio de comentarios.
Impacto no cerebro e a saúde mental
Aínda que é un campo de investigación pioneiro e require máis estudos, a neurociencia xa se adentrou na etioloxía e as consecuencias da queixa.
Diversas investigacións confirmaron que o cerebro humano está deseñado para identificar ameazas e problemas, o que explica por que é tan fácil centrarse no negativo e por que algunhas persoas tenden a queixarse máis que outras. Trátase dun mecanismo evolutivo cunha orixe protectora: o cerebro tende a fixarse no negativo porque lle permitía enfrontarse a un perigo real hai miles de anos e aumentaba as opcións de supervivencia.
Este efecto, denominado nesgo de negatividade, pode volverse contraproducente na contorna moderna, xa que focalizarse no malo de maneira continua pode alterar a forma en que as persoas ven o mundo e promover así novas interaccións como as que se basean na queixa.
Algúns estudos sinalan que o acto de lamentarse pode provocar cambios estruturais no cerebro que, á súa vez, xeran problemas na resolución de problemas e a función cognitiva. Isto significa que as persoas que se queixan moito poden poden ver mermadas funcións como a resolución de problemas, a toma de decisións ou a planificación. Isto xera aínda máis frustración e, en consecuencia, máis queixas.
Ademais, observouse que a queixa cotiá se correlaciona coa sintomatoloxía ansioso-depresiva. En concreto, con pensamentos intrusivos, rumiacións, baixa autoestima, cansazo e fatiga mental. Por iso, os individuos que non paran de lamentarse por todo adoitan ser máis pesimistas e menos resilientes fronte ás adversidades.
Estratexias para cambiar de actitude
A continuación explicamos algunhas das formas de interacción e afrontamento máis recomendadas en consulta psicolóxica:
- Practicar a gratitude. Centrar a atención no momento co foco no que temos favorece o agradecemento. Rexistrar as cousas polas que podemos sentirnos agradecidos nun diario axuda a cambiar a perspectiva.
- Buscar solucións. Facer, por exemplo, unha lista de posibles accións para mellorar unha situación dános unha sensación de control e reduce a frustración.
- Prestar atención ás nosas palabras. A psiconeurolingüística ensínanos que ser consciente da linguaxe que utilizamos e modificala para que sexa máis positiva ou neutral pódenos axudar a cambiar o patrón de pensamento.
- Establecer límites cos demais. Trátase dun mecanismo de protección. Supón, por exemplo, evitar conversacións que se centren demasiado no negativo ou propoñer un enfoque máis construtivo para os problemas.
Sen dúbida, ser consciente do hábito malsán de queixarse sen descanso e tentar cambialo é esencial para mellorar a calidade de vida. É un obxectivo que forma parte do crecemento persoal de cada individuo e que se pode reforzar co apoio da terapia psicolóxica.
Antes de queixarse outra vez, ten en conta os efectos cerebrais, emocionais e sociais que implica. E lembra: a queixa non é negativa se non se cronifica. Non somos perfectos, somos humanos.
*María J. García Rubio é profesora da facultade de Ciencias da Saúde da Universidade Internacional de Valencia e codirectora da Cátedra VIU-NED de Neurociencia global e cambio social. Tamén é membro do grupo de investigación Psicoloxía e Calidade de Vida (PsiCal) da Universidade Internacional de Valencia.
Cláusula de divulgación: María J. García-Rubio non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
