Ultimamente parece que o mundo enteiro está en chamas. Hai dúas semanas houbo máis de 70 incendios simultáneos en Grecia. No principio do ano, Chile sufriu a súa peor tempada de incendios, con 130 mortos e 370 desaparecidos. En 2023, Canadá bateu todos os récords, con incendios que empezaron en marzo e non acabaron ata novembro. E en agosto, as chamas devastaron a illa de Maui, en Hawai. E a lista segue e segue.Que mellor escenario que un evento masivo como os Xogos Olímpicos para probar a eficacia da videovixilancia con intelixencia artificial como medida de seguridade?
É o plan que a Asemblea Nacional francesa aprobou en marzo de 2023. Non se fixeron esperar as protestas de grupos activistas como Amnistía Internacional, que temían que esta decisión puidese socavar dereitos fundamentais como os relacionados coa privacidade das persoas.
O Goberno francés apresurouse a aclarar que non empregaría o recoñecemento facial, senón outros métodos de identificación de comportamentos, para detectar actividades sospeitosas ou posibles ameazas en espazos públicos.
Está prohibido o recoñecemento facial?
A recente aprobación do Regulamento europeo de Intelixencia Artificial deu lugar a titulares de prensa nos que se pode ler que esta norma “prohibirá a biometría facial, “o recoñecemento facial” ou “os sistemas de identificación biométrica remota”. Aínda que con condicións: o seu uso si será posible pola policía en casos excepcionais.
Se a pode usar a policía, por que, entón, a francesa anunciou que non a empregará durante os Xogos Olímpicos e Paralímpicos de París 2024, a pesar de constarlle que se están preparando atentados terroristas?
Actualmente, o uso de sistemas de recoñecemento biométrico con fins de identificación unívoca dunha persoa –en que o seu rostro se compara coas plantillas de moitas persoas que están na base de datos– está permitido fóra do ámbito doméstico só na medida en que o autorice o Dereito da Unión Europea ou o nacional.
En España, existe esa autorización legal para o control de acceso e xornada en empresas e na Administración pública, así como para fins de prevención, detección, investigación e axuizamento de infraccións penais e de execución de sancións penais. A policía pode, pois, utilizalo.
Que cambiará cando entre en vigor o Regulamento de Intelixencia Artificial? Esta norma distingue catro niveles de risco dos sistemas baseados en IA. A clasificación dunha determinada práctica como risco inaceptable supón a prohibición na UE.
Así, a “identificación biométrica remota en tempo real en espazos de acceso público con fins de aplicación da lei” considérase risco inaceptable, e, por tanto, prohíbese… con excepcións.
Excepcións amplas
A policía poderá usala cando sexa necesario para previr unha ameaza específica, importante e inminente para a vida ou a seguridade física das persoas físicas ou unha ameaza real e actual ou real e previsible dun atentado terrorista.
Tamén, será lícita para buscar vítimas concretas de secuestro, trata de seres humanos ou explotación sexual de seres humanos, así como persoas desaparecidas, ou para localizar ou identificar unha persoa sospeitosa de cometer certos delitos, que van do terrorismo á violación, pasando polo roubo organizado ou o tráfico ilícito de armas ou drogas.
Son excepcións cun alcance moi amplo, que só se poden implementar con autorización xudicial e tras facer unha avaliación previa das repercusións, previa notificación á Axencia Española de Protección de Datos (AEPD).
Sistemas de alto risco
Fóra deste uso polas forzas de seguridade en espazos públicos e en tempo real, os sistemas de identificación biométrica remota clasifícanse no Regulamento como “de alto risco”, con independencia de que sexa a policía ou un particular quen os utilice.
Iso supón que se permiten sempre que exista autorización legal no Dereito da Unión Europea ou nacional (en España, como vimos, permítense para o control de acceso e xornada).
Tamén implica que, aos extensos deberes provenientes da normativa de protección de datos, engádense numerosos requisitos de carácter burocrático que recaen fundamentalmente sobre os provedores, pero tamén sobre os usuarios.
A policía, por tanto, poderá seguir utilizando a identificación biométrica remota, tanto en diferido como en tempo real, aínda que neste último caso só se o uso entra dentro dalgunha das excepcións, como ocorre coa prevención de atentados terroristas.
De calquera xeito, a lei obrígalle a realizar unha avaliación de impacto dos sistemas que utilice, na que se identifiquen os riscos para os dereitos fundamentais da cidadanía e adóptense medidas para mitigalos.
Os delicados datos biométricos
Por que tantas cautelas? Os datos biométricos, como os trazos faciais, constitúen unha categoría especial cuxo tratamento constitúe unha inxerencia no dereito á intimidade e ao respecto da vida privada.
Dita intromisión só é lícita se se realiza de conformidade coa lei, serve a un fin lexítimo, respecta a esencia dos dereitos e liberdades fundamentais e é necesaria e proporcionada aos obxectivos que se perseguen.
Por tanto, a decisión sobre o seu uso corresponde ao Parlamento, mentres que o control das condicións queda en mans de órganos xudiciais e administrativos, como a AEPD.
Neste contexto, podemos considerar que é lexítima a videovixilancia de espazos públicos pola policía en eventos multitudinarios, como concertos ou espectáculos deportivos?
Hase de determinar caso por caso. O actual clima xeopolítico internacional, con ameazas terroristas concretas contra celebracións deportivas, é un punto a favor de considerar lexítimo e proporcionado o uso desta tecnoloxía.
Con todo, na decisión do Goberno francés de non usar o recoñecemento facial automático en tempo real durante os Xogos Olímpicos e Paralímpicos de París 2024 pesou máis a preocupación pola potencial afectación dos dereitos e liberdades da cidadanía. A mesma inquietude que inspirou á súa estrita limitación no Regulamento europeo de IA.
*Patricia Faraldo Cabana é profesora de dereito criminal na Universidade da Coruña. Realizou a súa tese doutoral sobre os delitos societarios, publicando a primeira monografía sobre o tema tras a entrada en vigor do Código Penal de 1995.
Cláusula de divulgación: Patricia Faraldo Cabana recibe fondos do Programa Estatal de Fomento de la Investigación Científica y Técnica de Excelencia, Subprograma Estatal de Generación de Conocimiento, Ministerio de Economía e Competitividade (PID2020-112637RB-I00).
