* Un artigo de Edurne Úbeda D’Ocasar para 
Anabel tiña 52 anos cando visitou a Unidade de Dor despois de acudir ao médico de atención primaria, ao traumatólogo, ao endocrinólogo e ao reumatólogo por dor muscular en membros superiores e inferiores, e tamén en trapecios. “A dor é practicamente xeneralizada”, cóntalle, “pero sobre todo doe cando me tocan os ombreiros, os glúteos, as coxas e os antebrazos”.
Ademais desa dor, habitualmente sente falta de enerxía, “coma se fose consumíndose ao longo do día”, di. Dorme mal e ás veces nin ten apetito, mesmo sente aformigar as mans case todos os días.
Unha análise de sangue revelou alteracións na secreción de hormonas tiroideas, pero as resonancias nucleares magnéticas e os electromiogramas non mostran ningunha alteración. Diagnóstico? Fibromialxia.
Que é a fibromialxia?
Con este nome coñécese a unha síndrome de dor crónica idiopática, complexa e multifactorial que se caracteriza pola presenza dunha gran cantidade de síntomas, entre os que se atopan principalmente a dor musculoesquelético e a fatiga. Asóciase tamén a alteracións a nivel cognitivo, ademais doutros síntomas somáticos como a alodinia –percepción anormal da dor–, a sensibilidade, a fatiga ou os trastornos do sono. Xuntos provocan no paciente unha deterioración importante na calidade de vida.
O que a estas alturas parece claro é que non estamos diante dunha enfermidade marxinal. Os síntomas dolorosos na fibromialxia atópanse entre as cinco razóns principais polas cales os pacientes visitan as urxencias médicas.
Afecta como media a un 2,10% da poboación mundial e ao 2,40% da poboación española, con máis incidencia en mulleres. A proporción muller/home varía, segundo os autores, desde 2:1, 3:1, ata un 10:1.
Durante as últimas décadas desenvolvéronse varios criterios de clasificación, diagnóstico e detección da fibromialxia, pero aínda queda camiño por percorrer.
A fibromialxia e o cortisol
A investigación máis recente suxire que a base dos síntomas da fibromialxia podería ser a fisioloxía alterada do sistema nervioso central. De feito, o procesamento anormal dos sinais de dor parece xogar un papel importante na patoxénese da fibromialxia.
Esta desregulación do sistema nociceptivo pode xurdir dunha combinación de interaccións entre o sistema nervioso autónomo, os neurotransmisores, as citoquinas e as hormonas, entre outros.
Nese sentido destaca o papel do cortisol, unha hormona esteroidea esencial que se produce na codia suprarrenal dentro da glándula suprarrenal. Os niveis de cortisol, tanto en sangue como en saliva, varían ao longo do día. O pico máximo alcánzase aproximadamente ás 8 da mañá. E presenta os seus niveis máis baixos entre as 12 e as 4 da madrugada, ou de 3 a 5 horas despois do inicio do sono.
O control da produción de cortisol reside en gran medida no eixo hipotalámico pituitario adrenal (HPA). E casualmente viuse que a súa activación asóciase cun incremento na severidade da dor musculoesquelética crónica, como sucede na fibromialxia, así como nas variacións de dor percibidas. Con todo, ao analizar o efecto do cortisol e da dor musculoesquelética crónica, estudos clínicos previos atoparon unha relación inversa entre eles.
Algunhas investigacións apuntan a que unha concentración de cortisol máis alta asóciase cunha diminución na intensidade da dor. E viceversa: a menor concentración de cortisol, máis dor.
Propuxéronse diferentes explicacións para a baixa reactividade do cortisol observada en pacientes con fibromialxia. Unha delas sería a baixa secreción da hormona liberadora de corticotropina (CRH) polo hipotálamo e a atrofia secundaria das glándulas suprarrenais debida a esta baixa estimulación crónica, polos reducidos niveis da hormona adrenocorticotrópica (ACTH). Pero tamén podería deberse a unha resposta reducida de cortisol suprarrenal á ACTH.
O tratamento en pacientes con fibromialxia
Un dos obxectivos terapéuticos principais no tratamento da fibromialxia consiste na readaptación e a análise dos obxectivos do paciente para obter unha maior calidade de vida. A curación ou o obxectivo de “sen dor” resulta un obxectivo difícil de alcanzar. E resulta fundamental telo en conta durante o tratamento para axudar ao paciente para aprender a xestionar e enfrontarse á enfermidade para conseguir volver ter unha funcionalidade óptima.
Recentemente, na Universidade Camilo José Cela realizamos unha metanálise dos estudos que vinculan os niveis de cortisol e a dor da fibromialxia, nun intento de identificar os mellores enfoques en canto ao seu tratamento. O arsenal farmacolóxico estándar na fibromialxia inclúe diversos fármacos entre os que se atopan analxésicos, antidepresivos, anticonvulsionantes e relaxantes musculares. Un dos traballos analizados revela que a dexametasona aumenta tanto os niveis de cortisol como a percepción da dor.
En xeral, as mellores respostas obtéñense con tratamentos non farmacolóxicos baseados nun programa multidisciplinar e individualizado onde se inclúan diferentes profesionais da saúde tales como médicos, fisioterapeutas, especialistas en saúde mental e especialistas en exercicio.
Con todo, a validez terapéutica dos programas de intervención con exercicios na fibromialxia é baixa. Isto débese principalmente ás incompletas descricións das intervencións do exercicio e á baixa adherencia por parte dos pacientes. Sería necesario desenvolver técnicas e procedementos que favorezan a adherencia ao exercicio en pacientes con dor.
Parece indiscutible que o tratamento da dor en fibromialxia require unha abordaxe holística e multidimensional cuxo obxectivo debe ser tanto o control e a diminución da dor como a mellora do benestar e a calidade de vida do paciente.
* Edurne Úbeda D’Ocasar é doutora en Fisioterapia e profesora na Universidad Camilo José Cela.
Cláusula de divulgación: a autora non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declara carecer de vínculos relevantes alén do cargo académico citado.
