Durante as primeiras tres semanas de 2023, o Centro para o Control e a Prevención de Enfermidades de Nixeria (NCDC) notificou un total de 244 casos confirmados de febre de Lassa en 16 estados do país, con 37 mortes e unha taxa de letalidade do 15,1%. Esta situación implica unha tendencia á alza sen precedentes no número de casos confirmados notificados en comparación con anos anteriores. Por iso se activou o nivel 2 do Centro Nacional de Operacións de Emerxencia multisectorial para a febre de Lassa.
A primeira paciente foi unha enfermeira misioneira
A febre de Lassa é unha febre hemorráxica viral, a miúdo fatal, causada polo virus de Lassa. A enfermidade foi descrita na década de 1950 e a primeira infección do virus de Lassa en humanos foi documentada en 1969. A paciente era unha enfermeira misioneira que se infectou mentres traballaba nunha clínica rural preto da aldea de Lassa, no norte de Nixeria.
A enfermeira morreu tras ser transportada á cidade de Jos, a máis de 600 quilómetros de distancia, para recibir tratamento no Hospital Bingham que estableceran misioneiros estadounidenses.
En Jos, dúas enfermeiras máis infectáronse e tamén faleceron. Unha terceira enfermeira, Lily (Penny) Pinneo, que atendera ás anteriores, tamén caeu enferma, pero sobreviviu á infección, despois de ser transportada ao Presbyterian Hospital de Nova York. Iso converteuna na primeira vítima coñecida que sobreviviu á enfermidade.
A enfermidade foi descrita na década de 1950 e a primeira infección documentada en humanos, en 1969
As mostras de sangue das enfermeiras infectadas analizáronse na Universidade de Yale, onde se illou por primeira vez o virus de Lassa. O illado de Pinneo designouse como a cepa tipo. Dous investigadores de Yale infectáronse co virus durante estes estudos iniciais e un deles morreu.
Estas primeiras experiencias co virus de Lassa brindaron incentivos para desenvolver medidas melloradas para estudar patóxenos emerxentes, incluída a construción de laboratorios de alta biocontención, que operan baixo estritas regulacións e supervisión.
O virus Lassa é un virus de ARN de cadea negativa bisegmentado, monocatenario e envolto que pertence á familia Arenaviridae. Os roedores, en particular a rata africana de pelaxe suave (Mastomys natalensis), considéranse os hóspedes naturais do virus. As especies Mastomys erythroleucus, Hylomyscus pamfi e Mus baoulei (o rato pigmeo) tamén foron detectadas como reservorios importantes.
Os roedores eliminan o virus nos ouriños e os excrementos, e o contacto directo con estes materiais, ao tocar obxectos sucios, comer alimentos contaminados ou expoñerse a cortes abertos ou chagas, pode provocar unha infección.
A transmisión do virus de Lassa aos humanos ocorre comunmente por inxestión ou inhalación de material contaminado. Pero tamén existe transmisión de persoa a persoa, que pode ocorrer despois da exposición ao sangue, tecidos, secrecións ou excreciones dunha persoa infectada co virus de Lassa.
A rata africana de pelaxe suave reprodúcese con frecuencia, produce un gran número de crías e son numerosas nas sabanas e bosques do oeste, centro e leste de África. Ademais, ten facilidade para colonizar os fogares humanos e as áreas onde se almacenan os alimentos. Todos estes factores contribúen á propagación relativamente eficiente do virus Lassa de roedores infectados a humanos. A enfermidade é común en Serra Leona, Ghana, Mali, Nixeria, Benin, Togo, Guinea e Liberia. Sobre todo na estación seca, de novembro a abril.
Algunhas medidas preventivas sinxelas están baseadas en promover unha boa “hixiene comunitaria” para evitar a entrada de roedores aos fogares. Iso inclúe o almacenamento de cereais e outros alimentos en recipientes a proba de roedores, a eliminación do lixo lonxe do fogar, a limpeza dos fogares e mesmo a crianza de gatos como método de control.
Difícil de identificar
Identificar o inicio da enfermidade adoita ser difícil debido a que presenta síntomas xeneralizados e unha presentación clínica inespecífica: febre, vómitos, fatiga, dor abdominal, dor de garganta, dor torácica e mialxia. Despois pode progresar cara a complicacións graves como encefalite, dificultade respiratoria, hemorraxia, problemas neurolóxicos e perda de audición.
O período de incubación da enfermidade adoita ser de 7 a 10 días, cun máximo de 21 días. A infección é leve ou asintomática no 80% dos casos. Polo xeral, a taxa de letalidade da febre de Lassa é do 1-2%. O número de infeccións anuais polo virus de Lassa en África estímase entre 300.000 e 500.000, con aproximadamente 5.000 mortes.
Desafortunadamente, tales estimacións son crúas, porque a vixilancia dos casos da enfermidade non se realiza de maneira uniforme. Por tanto a taxa de letalidade podería estar infravalorada. De feito, é coñecido que algúns gromos do virus alcanzaron unha mortalidade superior ao 20%. Aproximadamente un terzo dos sobreviventes sofre perda auditiva neurosensorial de aparición súbita. Nos países endémicos, onde o acceso aos audífonos é limitado, a perda auditiva provoca unha diminución da calidade de vida dos afectados e unha carga social e de saúde pública. Estímase que a perda de audición supón un custo económico para Nixeria de 43 millóns de dólares ao ano.
Algúns gromos do virus acadaron unha letalidade superior ao 20%
Ademais, o virus Lassa ten unha alta afinidade pola placenta e os tecidos vasculares polo que as taxas de mortalidade das mulleres, no terceiro trimestre do embarazo, son particularmente altas. O aborto espontáneo é unha complicación grave da infección e ten unha mortalidade estimada do 95% en fetos de nais embarazadas infectadas.
Actualmente non existe unha vacina que protexa contra a febre de Lassa, pero o antiviral ribavirina parece ser un tratamento eficaz cando se administra nas primeiras etapas do curso clínico da enfermidade.
Un gromo local pode transformarse en pandemia
A febre de Lassa segue sendo unha ameaza para os países endémicos e non endémicos. As persoas que viaxen a áreas que experimentan gromos en curso deben evitar a exposición a roedores, o consumo de alimentos e bebidas potencialmente contaminados por excrementos de roedores e a exposición a persoas que experimentan síntomas de febre hemorráxica.
Os expertos en saúde pública deben permanecer atentos á posibilidade de casos de febre de Lassa importados e garantir un diagnóstico temperán para evitar a transmisión secundaria. Experiencias recentes demostráronnos que un gromo local pode transformarse nunha pandemia global. Por iso, é importante implementar estratexias orientadas cara ao enfoque One Health (Unha Soa Saúde), que permitan mellorar as accións de vixilancia e prevención e facilitar a investigación sobre o desenvolvemento de novos antivirais e vacinas.
Por suposto, implementar políticas gobernamentais que promovan a reconstrución das infraestruturas de saúde pública e o fortalecemento dos fráxiles sistemas de saúde africanos é crucial para previr e frear os futuros gromos de enfermidades infecciosas emerxentes que xurdan no continente africano.
*Raúl Rivas González é catedrático de Microbioloxía da Universidade de Salamanca.
Cláusula de divulgación: Raúl Rivas González non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
