*Un artigo de

Ao longo das nosas vidas, os seres humanos facemos fronte a novas situacións, adquirimos novos coñecementos e transferímolos a novos contextos, desenvolvemos novas ideas e habilidades, modificando incluso a nosa contorna para mellorar o noso benestar. Facemos todo isto grazas a unha extraordinaria ferramenta chamada aprendizaxe, que permitiu á nosa especie un maior grao de flexibilidade e de adaptabilidade, situándonos na cúspide da evolución.

A aprendizaxe humana adopta numerosas formas. Nalgúns casos pode observarse, pois o que cambia é unha conduta que podemos ver, por exemplo, cando un neno aprende a poñer o abrigo. Pero noutras ocasións o que cambia é imposible de observar, por exemplo, cando se comprende unha explicación ou se aprende a resolver un problema.

Aprendizaxe accidental ou intencional

As persoas poden realizar aprendizaxes complexas (a linguaxe oral, os valores, costumes, etc.) sen realizar un esforzo consciente e de forma espontánea, a través da observación, a imitación ou a interacción con obxectos ou persoas: é o que se coñece como aprendizaxe incidental.

Con todo, a maior parte das aprendizaxes que realizamos durante a nosa vida son voluntarias e intencionais e consisten en sistemas complexos de coñecementos. A súa adquisición require esforzo, unha disposición favorable e vontade para facelo. Estas aprendizaxes son adquiridas en contextos institucionais específicos e son promovidas por axentes educativos profesionais.

Que necesitamos para poder aprender?

A aprendizaxe humana é complexa e as correntes psicolóxicas ofrecéronnos explicacións, ás veces diferentes e ás veces complementarias, de como aprendemos as persoas e de cales son os principais procesos psicolóxicos implicados; e os factores, tanto persoais como contextuais, que poden favorecela ou dificultala.

Estas achegas contribuíron á comprensión da aprendizaxe que se produce ao longo do noso ciclo vital, así como á análise, revisión crítica e mellora das prácticas educativas vixentes.

Bases biolóxicas da aprendizaxe

Para aprender algo é necesario que esteamos bioloxicamente preparados. Esta determinación biolóxica está escrita no noso código xenético, no que poden diferenciarse uns contidos pechados e uns contidos abertos.

A parte pechada é bastante inflexible e inclúe unha serie de trazos inmodificables, salvo por alteracións xenéticas, que nos definen como especie e un calendario madurativo que determina que capacidades e destrezas son posibles en cada momento da nosa vida.

O calendario madurativo determina que capacidades e destrezas son posibles en cada momento

Por exemplo, os seres humanos nacemos coa capacidade para falar, pero só falaremos cando o cerebro alcance un nivel de desenvolvemento adecuado e o noso aparello fonador estea preparado. O calendario madurativo determinará o momento no que a adquisición da linguaxe terá lugar.

A parte aberta, unha vez que as bases madurativas estean listas, dependerá das interaccións da persoa coa contorna. A adquisición dun idioma concreto, o facelo dunha forma máis ou menos fluída e con maior ou menor riqueza léxica-semántica é posible porque a linguaxe non é un contido pechado, como a cor dos ollos ou o pelo, senón un contido aberto con posibilidade de desenvolvemento.

Un cerebro flexible

No cerebro atópase o soporte físico dos procesos psíquicos. As rexións da cortiza cerebral desenvólvense e diferéncianse anatómica e funcionalmente en diferentes momentos, xa que algúns procesos danse antes do nacemento e outros continúan ata a idade adulta.

O cerebro é flexible e pode adaptarse ao longo da vida, mesmo en situacións de lesión cerebral. As neuronas non están especializadas desde a súa formación, o que dá lugar á modificación constante da estrutura do cerebro. A esta característica do sistema nervioso chámase plasticidade.

Fálase de períodos sensibles no interior do cerebro para referirse a eses momentos nos que se produce a especialización das neuronas e certas aprendizaxes se realizan dunha forma máis adecuada e eficaz. Iso non quere dicir que as aprendizaxes se produzan de forma ríxida en períodos fixos, senón que hai momentos máis apropiados ca outros para as diferentes aprendizaxes. De feito, demostrouse que nalgunhas partes do cerebro adulto hai rexeneración neuronal ao longo de toda a vida.

A orixe social da aprendizaxe

As aprendizaxes non están prefixadas e a maduración por si soa non é suficiente para que se produzan: non aprendemos sós. A aprendizaxe é o resultado da interacción cotiá que mantemos con outras persoas (pais, profesores, compañeiros), e das diversas actividades que nos expón a nosa cultura. É dicir, unha aprendizaxe determinada vaise adquirir ou non en función das experiencias que vivamos.

A aprendizaxe é o resultado da interacción cotiá que mantemos con outras persoas

En primeiro lugar, aprendemos a facer as cousas observando ou en colaboración cos demais e despois, coa práctica, somos capaces de facelo sós. A aprendizaxe é un proceso social, aprendemos no contacto cos nosos semellantes e o que aprendemos foi construído socialmente por outras persoas e culturas que nos precederon.

O papel do aprendiz

Con todo, a persoa non é pasiva neste proceso. Desenvolve unha complexa actividade mental na que interpreta as situacións que vive en función dos coñecementos e das experiencias previas que posúe. Por exemplo, se queremos que unha persoa aprenda as funcións do aparello respiratorio é necesario que teña algúns coñecementos xerais sobre a respiración ou as partes do aparello respiratorio.

Para aprender tamén son necesarios os procesos cognitivos: a atención, a percepción, a memoria. Percibir, seleccionar, codificar, interpretar e recuperar a información son habilidades que están implicadas en moitas das aprendizaxes cotiás.

Os estilos de aprendizaxe

Pero non as utilizamos da mesma maneira: as persoas teñen distintos estilos na forma de percibir, procesar e manexar a gran cantidade de información que lle ofrece a sociedade actual. A persoa fará fronte a esta saturación informativa ao poñer en marcha as habilidades metacognitivas.

A metacognición é fundamental no proceso de aprendizaxe. Implica que a persoa é consciente do que aprende (coñecemento metacognitivo) e que sabe como realizar e utilizar novas aprendizaxes (habilidades metacognitivas/autorregulación).

As persoas teñen distintas formas de percibir, procesar e manexar a información

O tomar conciencia dos aspectos que inflúen na aprendizaxe e o facer uso de forma deliberada e intencional dos coñecementos previos, destrezas e estratexias de aprendizaxe será clave para que se produza unha boa aprendizaxe.

O papel de emocións

Pero a aprendizaxe non só é resultado dos procesos cognitivos e metacognitivos que se utilizan para aprender e saber que aprendemos, tamén debemos ter en conta os procesos afectivos e motivacionais, que inclúen as razóns, propósitos e metas de cada un e que determinarán a actitude do aprendiz ou disposición a aprender.

Unha actitude positiva e crítica ante o que se debe aprender é fundamental, pois potenciará o esforzo e a dedicación. O vivir a aprendizaxe como unha oportunidade de crecemento persoal, sentir interese por aprender, traballar polo pracer de aprender e sentirse competente ao dominar a tarefa, son cruciais para que se produza unha aprendizaxe significativa.

As emocións e sentimentos que experimentamos cando aprendemos dependen do noso autoconcepto e autoestima e mediatizarán os procesos cognitivos, metacognitivos, motivacionais e relacionais que se poñen en marcha durante o proceso de aprendizaxe.

Na sociedade actual o coñecemento está en continua transformación, isto fai necesaria a aprendizaxe continua que se produce ao longo de toda a vida.


*Mar García Señorán é profesora titular na Universidade de Vigo, na área de Piscoloxía Evolutiva e Educación.

Cláusula de divulgación: Mar García Señorán non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.