Poucas enfermidades causan un impacto tan devastador como o alzhéimer. Aínda que somos conscientes de que coa idade iremos perdendo memoria, atérranos a idea de que finalmente non sexamos capaces de recoñecer os nosos seres queridos nin a nós mesmos. Eses recordos, que se atesouraron durante anos no cerebro, vanse desvanecendo ata desaparecer. Aínda que os esforzos por atopar un tratamento aínda non deron os resultados anhelados, é moito o que aprendemos nese camiño.
Investigacións recentes propuxeron unha nova formulación sobre o desenvolvemento da enfermidade de alzhéimer. Esta podería non ser só unha cuestión de acumulación de placas beta-amiloide e nobelos tau hiperfosforilados, como se pensaba ata o de agora, senón tamén de como as nosas células cerebrais interactúan coa insulina.
A insulina é unha hormona que regula as concentracións de glicosa no sangue, polo que está estreitamente ligada a outra enfermidade, a diabetes mellitus. De feito, ambas as enfermidades comparten factores de risco: a idade avanzada, a dieta, a obesidade e a inflamación crónica. Podería existir unha relación entre o cerebro e o páncreas que vinculase as dúas enfermidades?
Imaxinemos por un instante que as conexións neuronais se asemellan a cables dunha rede eléctrica polos que se transmitirían a información do pensamento e a memoria. Eses cables parten dunhas neuronas e chegan ata outras. As neuronas son células que necesitan combustible para o seu funcionamento, e o combustible esencial é, precisamente, a glicosa. A insulina actúa como un timbre na porta das células. Cando ese timbre soa, a célula sabe que ten que abrir a porta para que entre a glicosa. Sen ese timbre, aínda que haxa abundante glicosa no sangue, a célula non se decata, non abre a porta e non recibe o combustible.
Cando a célula recibe máis glicosa da que necesita, acaba xerando unha resistencia á insulina. É dicir, vólvese reticente a abrir a porta. Por iso a resistencia á insulina, vinculada a unha futura diabetes tipo 2, favorece a acumulación de azucre en sangue. Ademais, propicia a formación de placas de beta-amiloide, características do alzhéimer. Estudos con ratas revelaron que a administración de estreptozocina —un fármaco utilizado para inducir diabetes en modelos animais—, xera tanto resistencia á insulina como unha dexenaración neuronal similar á do alzhéimer. A relación tamén se observou en humanos, aínda que non se puido vincular cunha maior acumulación de beta-amiloide ou de nobelos tau en autopsias de cerebros.
O vínculo da inflamación
Un estado crónico de inflamación de baixo grao xerado pola resistencia á insulina tamén vincularía ambas as enfermidades. A inflamación é un proceso fundamental para combater agresións externas e reparar os danos causados. Cando se cronifica, pode dar lugar a alteracións que se asocian con enfermidades metabólicas como a obesidade, as enfermidades cardiovasculares, a diabetes e o alzhéimer.
Neste escenario de resistencia á insulina, estrés oxidativo e inflamación, as células entran en apoptose (morte celular programada). Se iso ocorre, se as células van morrendo, a rede de cables enmaráñase e o cerebro non funciona adecuadamente. Entón o enfermo empeza a esquecer e a deixar de procesar a información. Aparece o alzhéimer. Todo isto suxire que os problemas metabólicos poden ser a clave en ambas as enfermidades. Por este motivo, algúns investigadores suxeriron que o alzhéimer sexa considerado como un novo tipo de diabetes.
Diabetes tipo 3?
O novo tipo de diabetes denominaríase ‘diabetes tipo 3‘. Uniríase á tipo 1, cunha orixe máis xenética que ambiental; a tipo 2, de influencia máis ambiental que xenética; e a de xestación, que se dá nalgunhas embarazadas. O termo emerxeu en 2005 na Universidade de Rhode Island, cuxos investigadores propoñían que o alzhéimer podería ser unha forma de diabetes cerebral, caracterizada pola resistencia á insulina e disfunción metabólica. Aínda que é importante sinalar que este non é un termo aceptado por toda a comunidade científica, trátase dunha hipótese que pode ser útil para contribuír a unha visión máis completa da enfermidade.
Os nexos entre ambas as enfermidades cada vez son máis sólidos, pero aínda queda moito por descubrir, en particular sobre como utilizar esa información para o beneficio dos pacientes. Dado que a resistencia á insulina e a inflamación xogan roles centrais, poderían compartir estratexias terapéuticas. Nese sentido, o fomento de estilos de vida saudables, incluíndo a dieta, poderían ter un impacto positivo na prevención e o tratamento, tanto da diabetes como do alzhéimer.
A conexión entre alzhéimer e diabetes pode transformar a nosa comprensión de ambas as enfermidades. A idea dunha diabetes tipo 3, aínda que non ten consenso científico, pode abrir novas portas a investigacións que vinculan as dúas enfermidades, coa resistencia á insulina e a inflamación no centro do escenario, así como a tratamentos efectivos. Con cada novo descubrimento aproximámonos un pouco máis ao tratamento de enfermidades que afectan a millóns do persoas en todo o mundo. Estamos no limiar dunha nova era na investigación sobre o alzhéimer? Só o tempo e a ciencia poderán responder a esta pregunta.
*Javier Sánchez Perona: Científico Titular do CSIC e Profesor Asociado da Universidade Pablo de Olavide, Instituto da Graxa (IG – CSIC).
Cláusula de divulgación: Javier Sánchez Perona recibe fondos da Axencia Estatal de Investigación e da Organización Interprofesional do Aceite de Bagazo de Oliva para a súa investigación.
