*Un artigo de

Non é a primeira vez que unha marea de pellets chega ás costas españolas. Un exemplo é a praia da Pineda, en Tarragona, que leva anos contaminada con boliñas de plástico, produto das perdas das industrias petroquímicas próximas e que as correntes mariñas arrastran ata a praia. O temporal Gloria de 2020 tamén deixou a praia de Barcelona repleta de pellets, entre outros microplásticos de distinta índole.

Publicidade

Pero son só a punta dun iceberg: o da contaminación por plástico de praias e océanos. Más de 12 millóns de toneladas de refugallos plásticos ingresan aos océanos cada ano.

Limpar o mar é como varrer no deserto

Limpar o mar de microplásticos é como varrer no deserto. As boliñas espárcense por todos lados e non se poden retirar facilmente con redes, xa que se arrastrarían tamén organismos dese tamaño, claves para o correcto funcionamento do ecosistema mariño.

Publicidade

Limpar a area tampouco é doado. Pódese tamizar e separar os pellets se son de maior tamaño que os grans de area, pero ante tales cantidades o traballo é moi tedioso e pode levar anos. E ninguén nos asegura que non sigan chegando máis e haxa que empezar de novo o proceso coma se dun castigo dos deuses gregos se tratase.

Nada menos que 28 toneladas de boliñas de plástico ou pellets se verteron ao mar o 5 de decembro tras o accidente do barco cargueiro Toconao. As autoridades non lle deron a importancia necesaria ata que chegaron a praias de Galicia e Asturias.

O plástico que se verte ao mar en forma de pellets ou doutro tipo ten múltiples consecuencias nocivas para os organismos mariños que en última instancia poden afectarnos a nós. Se este plástico é micro, de menos de cinco milímetros, as consecuencias son aínda máis graves. A consecuencia máis evidente é a inxestión destes microplásticos por parte dos animais mariños. Algúns que os inxeren acaban morrendo co seu estómago cheo de plástico e outros, aínda que non morran, ven afectado o seu crecemento e reprodución. Algúns destes animais son especies comerciais polo que o plástico ou os seus produtos de degradación poden chegar ata nós.

Os animais mariños prefiren o plástico colonizado

O plástico empeza a ser “colonizado” en canto chega ao mar. Diversos microorganismos como bacterias, algas microscópicas, fungos etc., adhírense á superficie do plástico liberando exudados que atraen a outros microorganismos e forman en conxunto unha película, un biofilm. O plástico colonizado é máis atractivo para moitas especies de animais mariños, que o prefiren ao plástico sen colonizar.

Sucede que as augas da costa galega son moi ricas en nutrientes, o que as converte nunha zona pesqueira tan produtiva. Canta máis concentración de nutrientes teñan as augas da superficie, máis vida haberá e os microorganismos formarán con máis rapidez un biofilm sobre o plástico flotante. Tendo en conta o tempo que os plásticos da vertedura do Toconao levan flotando nas ricas augas galegas, deben estar xa colonizados e fixéronse máis apetecibles para os animais mariños.

Algúns dos colonos do plástico flotante a miúdo son especies invasoras e patóxenas. E o plástico serve de vehículo para transportalas dunhas rexións a outras do océano. As novas especies poden causar desequilibro alí onde cheguen.

Un 60 % do peso do plástico son aditivos químicos

Pero hai outros efectos do plástico que son menos evidentes. O plástico non adoita ser nunca un polímero puro senón que leva aditivos (retardantes de chama, antioxidantes, estabilizantes etc.) que lle proporcionan as calidades requiridas para o seu uso. Ata un 60 % do peso do plástico se debe a aditivos químicos. Unha vez no mar, empeza a liberar aditivos ou subprodutos de degradación, proceso que se potencia se está afectado pola luz solar.

O noso grupo de investigación do Instituto de Ciencias do Mar-CSIC calculou que anualmente se liberan unhas 57.000 toneladas de carbono orgánico, en forma disolta, de todo o plástico que chega ao océano. Parte deste carbono é consumido e degradado polas bacterias mariñas, e descubrimos que esta achega fai que se reproduzan máis rapidamente. Os compostos liberados polo plástico afectan a outros moitos organismos mariños. Por exemplo, diminúen a capacidade de crecemento dos organismos fotosintéticos máis abundantes na Terra, parte fundamental do fitoplacton mariño. A exposición aos compostos liberados do plástico reduce a súa produción de osíxeno.

Malformacións en ourizos de mar

Son moitos os exemplos de danos a animais mariños. Entre eles, atopouse que os compostos químicos liberados por pellets recolleitos en praias provocaban malformacións en ourizos de mar. As larvas de ourizo criadas en auga contaminada por substancias químicas presentes nos plásticos mostraron graves deformidades; con todo, os plásticos que nunca foran tratados quimicamente non causaron deformidades.

Os compostos liberados polo PVC tamén aumentan a resistencia aos antibióticos e a virulencia de comunidades bacterianas mariñas.

O plástico atrapa e concentra contaminantes

O plástico que flota no mar pode actuar como unha esponxa, atrapando contaminantes e concentrándoos centos de veces por encima da concentración á que están na auga. Estes contaminantes poden ser liberados de novo cando as condicións do medio circundante cambian. Por exemplo, no interior dun organismo mariño que o inxerira.

É difícil que estes pellets cheguen a nós a través dos produtos mariños que consumimos, xa que adoitan quedar no estómago do animal que é un órgano que retiramos e non comemos. Ademais, son o suficientemente grandes e duros como para notalos durante a mastigación. Con todo, poderiamos estar expostos aos compostos químicos que estes plásticos poidan liberar no animal que consumimos.

Protocolos de actuación

Por todo isto, as consecuencias no ecosistema mariño dunha vertedura como o das costas galegas poden ser aínda maiores e a máis longo prazo. Aínda que este problema non é novo, a marea branca que está a chegar ás costas do norte de España deulle visibilidade e fixo consciente á poboación. Fai xa máis dun mes que ocorreu o accidente en que os contedores caeron ao mar e non pode ser que ante unha catástrofe deste tipo se tarde tanto en actuar.

Esperemos que este incidente sirva para concienciar do gran dano que fan este tipo de verteduras, que nun futuro se tomen en serio cando ocorran e se poña en marcha un protocolo de emerxencia de inmediato. Porque unha rápida intervención tras o accidente pode previr moito dano. As verteduras de plástico ao mar son un problema serio.

Cristina Romera: Investigadora Postdoutoral no Departamento de Bioloxía Mariña do Institut de Ciències do Mar do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC).

Cláusula de Divulgación: Cristina Romeu non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.