Un dos parámetros que analiza a astrobioloxía para a procura de vida extraterrestre é a presenza de auga nos exoplanetas. A auga desempeñou e desempeña un papel transcendental na orixe e desenvolvemento da vida no noso planeta; pero desafortunadamente, é cada vez máis un ben escaso.
Os cambios no réxime de precipitacións con períodos de seca máis prolongados e acelerados polo cambio climático, xunto cun maior consumo per cápita a nivel mundial, supuxeron un aumento no número de países con dificultades para abastecer adecuadamente todas as actividades humanas.
A ONU definiu no 2015 a Axenda 2030, dedicando un dos 17 Obxectivos de Desenvolvemento Sostible á “Auga Limpa e Saneamento” (ODS6). Ademais, incluíu unha serie de indicadores a monitorizar para conseguir as metas do ODS6 e, por tanto, o éxito ou non das accións que os diversos países e sociedades están a levar a cabo.
Acceso a auga potable (meta 6.1)
Considérase que unha persoa ten acceso a auga potable se a súa fonte está a menos dun quilómetro e se, polo menos, se poden garantir uns 20 litros por persoa e día.
Baixo esta premisa, uns 2.000 millóns de persoas no mundo (o 27% da poboación mundial) non teñen acceso a auga potable sen riscos, porcentaxe que se incrementou nun 1% con relación ao ano 2020. Na África subsahariana, isto supón un problema de supervivencia, xa que só un 24% da poboación ten acceso a auga potable.
Tratamento de augas residuais (meta 6.3)
Non tratar a auga residual supón non só un serio problema de saúde pública debido á propagación de enfermidades infecciosas como a febre tifoide ou o cólera, senón tamén unha contaminación ambiental das concas con verteduras de materia orgánica e nitroxenada.
Ademais, desde un punto de vista da economía circular, a ausencia de tratamento de augas residuais supón a perda de recursos materiais e enerxéticos, comezando pola reintrodución no ecosistema de auga rexenerada. Para o bienio 2020-2022, a porcentaxe de augas residuais tratadas a nivel mundial subiu un 2%, pasando do 56 ao 58%.
En España, un 79,90% das augas domésticas son tratadas adecuadamente. Este dato é significativamente inferior á media para América do Norte e Europa (86,48 %). Atópase tamén no rango inferior con relación aos países do sur de Europa (Francia, 87,94 %; Grecia, 89,68 %; Italia, 70,22 %; Portugal, 87,51 %), e notablemente inferior ás porcentaxes que alcanzan os países do norte de Europa (Alemaña, 98,96%; Dinamarca, 98,79%; Países Baixos, 99,79%; Suecia, 96;98 %).
Eficiencia dos recursos hídricos (meta 6.4)
Ser eficaces significa conseguir un determinado obxectivo, pero ser eficientes implica alcanzalo mediante unha optimización mínima dos recursos. Así, podemos acabar cunha mosca mediante un canonazo ou un matamoscas, e en ambos os casos seremos eficaces se realmente non se nos escapa, pero só eficientes no segundo caso.
Así, o indicador que monitoriza esta meta é a relación entre o valor engadido e o volume de auga utilizada (18,9$/m³ en 2020, isto é, aproximadamente 16,6 €/m³). A este valor afectan, entre outros, o custo de potabilización e o de tratamento de augas residuais.
A norma ISO 14045:2012 (estándar internacional de certificación sobre a xestión da ecoeficiencia) permite a representación esquemática dun sistema considerando o eixo económico e ambiental da sustentabilidade.
Na figura que segue a este parágrafo represéntanse a ecoeficiencia de diversas estacións depuradores de augas residuais (EDAR) españolas considerando o custo de auga tratada e a pegada de carbono de cada unha delas. Sendo sistemas análogos, existe un espectro amplo de funcionamento e, por tanto, de mellora.
A pesar de que a falta de auga é o segundo problema que máis preocupa aos europeos tras o cambio climático, temos un longo camiño por percorrer. Contamos coa vontade e preocupación da sociedade e os coñecementos de ciencia e tecnoloxía necesarios. Só queda acompasar as prioridades da axenda política para de verdade conseguir os retos marcados para un planeta realmente azul.
Gumersindo Feijoo Costa é catedrático de Enxeñería Química, Universidade de Santiago de Compostela (USC)
Cláusula de divulgación: Gumersindo Feijoo Costa non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
