Sábado 20 Xullo 2024

‘Bio’ non sempre é sinónimo de ecolóxico

*Un artigo de

A Real Academia Española inclúe as seguintes acepcións para os prefixos e sufijos bio-, -bio, bia:

Publicidade

  • Vida ou organismo vivo. Como en bioloxía, microbio e aerobia.
  • Biolóxico, que implica respecto ao medio ambiente. Como en biocombustible e bioagricultura.

Cando se aplica este prefixo a un produto ou actividade, condúcenos a ter unha visión apriorística beneficiosa para o ser humano ou para o planeta (bioproduto, biomasa, biolóxico, biomolécula, bioproceso…).

Agora ben, se cambiamos a perspectiva e ampliamos o enfoque da análise para incluír todo o ciclo de vida, non sempre o prefixo bio- aplicado a un produto ou proceso inclúe sistematicamente a acepción eco-, isto é, ecolóxico (“dito dun produto ou dunha actividade: que non é prexudicial para o medio ambiente”).

Publicidade

Unha simple caixa de madeira como exemplo

Unha caixa de madeira como envase para botellas de viño utilizando como asa a fibra de xute pode parecer, a priori, unha opción moi eco ao considerar produtos bio perfectamente renovables: madeira e xute.

O xute é unha das fibras naturais máis alcanzables e cuxo cultivo é un dos de menor impacto ambiental.

Agora, se analizamos as etapas do ciclo de vida dunhas caixas destas características fabricadas en España, comprobamos que a maior parte do seu impacto ambiental reside na propia asa (aínda que o seu peso só significa tres gramos do produto final) debido ao transporte desde o seu lugar de cultivo na India ata o lugar de fabricación. Se a pegada de carbono do produto é 0,69 kg CO₂(eq), o 39% corresponde á asa de xute.

Se se substituíse a asa por fibra sintética de material reciclado fabricada en España, a pegada de carbono reduciríase nun 26,9%. A explicación radica en que a distancia do punto de fabricación ao momento de uso redúcese de 7.500 km a 150 km.

Evidentemente, a variable márketing e a percepción do consumidor (os dous parámetros considerados no ecodeseño) implican que esta acción non se considere, pois sería pasar do “natural” ao “sintético”. Se se substitúe a asa de xute por asa de cánabo de produción nacional (mantendo o concepto bio no deseño), conséguese unha redución do 30,2% na pegada de carbono da caixa e, por tanto, o apelativo “biocaixa” sería sinónimo de “ecocaixa”.

Impacto ambiental dunha caixa de madeira considerando cun transporte notable da asa de xute desde o lugar de produción ao lugar de uso.

Bioetanol vs. ecoetanol

O termo bioetanol fai referencia á obtención de etanol vía a fermentación de materia orgánica mediante a utilización de microorganismos. En función da materia prima renovable utilizada, engádese ademais se é de 1ª, 2ª ou 3ª xeración.

Así, a primeira xeración fai referencia ao emprego como materia prima de cultivos agrícolas (cana de azucre, remolacha ou melaza), cereais (trigo, cebada ou millo) ou aceites (palma ou xirasol). Nestes casos, o bioetanol será ecoetanol se se demostra que non existe unha transferencia de contaminación ambiental, isto é, se se reducen os cambios iniciais do uso do solo e a perda de diversidade nas hectáreas que se dedican a esta fin. Ademais, é necesario garantir que non existe unha competencia co destino das materias primas para a alimentación humana ou animal que supoñería problemas de índole social.

O uso de bioetanol derivado de materias primas lignocelulósicas (segunda xeración) como combustible (E10, E15 ou E85 en función da porcentaxe na mestura con gasolina) reduciría a dependencia dos combustibles fósiles e as emisións de gases de efecto invernadoiro (evitando calquera competencia con aspectos relacionados coa alimentación), pero aumentaría a acidificación, eutrofización e o smog fotoquímico, en comparación co uso de gasolina como combustible.

Para que este bioetanol sexa cualificado tamén como ecoetanol deberían garantirse fundamentalmente dous factores:

  • A existencia de cantidades suficientes de materia prima adecuada, así como instalacións para converter a materia prima en etanol, a unha distancia razoable.
  • Os produtores de materias primas terían que estar dispostos a producir cultivos enerxéticos ou retirar unha parte dos residuos dos seus campos de forma sostible.
Aspectos a considerar para avaliar o impacto ambiental do bioetanol de segunda xeración e, por tanto, verificar o seu carácter de ecoetanol.

A utilización de algas (terceira xeración) para o obtención de biocombustibles (biodiesel ou bioetanol) é un dos procesos innovadores onde se está traballando con máis afán para que sexa unha realidade económica e ambientalmente viable. Unha das súas vantaxes ambientais máis importantes radica na fixación de CO₂ vía fotosíntese, pero a operación dos biorreactores é clave para evitar transferencias de fase na contaminación e, por tanto, asegurar que o bioetanol sexa ecoetanol.

Produtos bioactivos naturais

Ao considerar compostos bioactivos naturais (anticanceríxenos, antivirais, antioxidantes etc.) o seu efecto positivo sobre a saúde humana pode cegar calquera outra consideración de tipo ambiental. Pero os procesos de extracción e purificación destes compostos supoñen moitas veces a utilización de disolventes que teñen un alto impacto ambiental, incluíndo a propia saúde humana e a saúde dos ecosistemas.

A esponxa mariña mediterránea Crambe crambe produce substancias naturais pertencentes a dúas familias de alcaloides de guanidina, a saber, as crambescinas e as crambescidinas, que xa están patentadas para o seu uso no tratamento de enfermidades víricas, tumorais e cardiovasculares.

Unha avaliación da produción desta esponxa en acuarios mediante a metodoloxía da análise de ciclo de vida determinou que as dúas etapas que contribúen notablemente a todas as categorías de impacto ambiental son a purificación das moléculas bioactivas e o mantemento do cultivo de esponxas no acuario.

A reutilización parcial do metanol (principal solvente na súa extracción) e a redución das necesidades de electricidade (por exemplo, mediante LED e cun réxime adecuado de iluminación) supón unha redución do impacto ambiental que oscila entre o 20% e o 70%.

O compromiso da UE

A Unión Europea está involucrada, a través de diversos proxectos, no estudo dos sistemas de certificación que aseguren ao consumidor a sustentabilidade e circularidade dos bioprodutos e bioprocesos. Por exemplo, mediante as iniciativas Sustainable bio-based systems through effective certification (STAR4BBS) e Biological Resources Certifications Schemes (BioReCer).

Unha visión holística na análise de produtos ou actividades require a consideración de todos os fluxos de materia e enerxía para considerar as posibles cargas ambientais e, por tanto, demostrar que os bioprodutos ou bioprocesos tamén son ecoprodutos ou ecoprocesos.


*Gumersindo Fejoo Costa é catedrático de Enxeñaría Química da Universidade de Santiago de Compostela.

Cláusula de divulgación: Gumersindo Feijoo Costa non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.

Gumersindo Feijoo
Gumersindo Feijoo
Catedrático de Enxeñería Química, Universidade de Santiago de Compostela

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.

Relacionadas

Tomas anticonceptivos orais? Estes son todos os seus riscos

A contracepción hormonal consiste na administración externa de hormonas sexuais, estróxenos e proxestáxenos, que evitan que a muller quede embarazada

O ciclo do sal nos océanos e o seu impacto no colapso da AMOC

Se o bucle de circulación Atlántico daría lugar a un arrefriado brusco do clima europeo

Cinco motivos para estar alerta ante a transmisión de gripe aviaria en humanos

México e a OMS anunciaron o 5 de xuño a morte dun home, de 59 anos de idade, infectado polo virus da influenza subtipo AH5N2

Non é obesidade, é lipedema: a descoñecida enfermidade que afecta sobre todo a mulleres

Consiste nunha alteración na distribución da graxa corporal, cun aumento desproporcionado do tecido graxo nas extremidades