A bolboreta Xerces Blue (Glaucopsyche xerces) era orixinaria das dunas costeiras de San Francisco, en Estados Unidos. Co crecemento da cidade destruíuse gran parte do seu hábitat e a súa poboación quedou relegada ao Parque Nacional do Golden Gate. As súas ás eran dunha cor azul iridiscente intensa, cunhas manchas brancas características na parte ventral. Os últimos espécimes da súa especie foron achados en 1941 polo entomólogo W. Harry Lange. Considérase a primeira especie de insecto extinguida en tempos históricos. A súa desaparición converteuna nunha icona mundial da extinción inducida polos humanos, ata o punto de dar nome a unha famosa asociación conservacionista norteamericana: a Xerces Society.
Agora, un equipo liderado por investigadores do Instituto de Bioloxía Evolutiva (IBE-CSIC-UPF) e o Museo de Ciencias Naturais de Barcelona logrou secuenciar o xenoma de catro destas bolboretas. Tamén o de sete exemplares de Silvery Blue (Glaucopsyche lygdamus) de entre 80 e 100 anos de antigüidade, procedentes do Smithsonian Institution de Washington. Os resultados aparecen publicados na revista eLife.
Un estudo previo de 2022 recuperou o ADN mitocondrial dun espécime de bolboreta Xerces Blue e comparouno co da Silvery Blue, o seu parente vivo máis próximo, o que confirmou que efectivamente eran especies distintas e non só poboacións diferentes. Os investigadores puideron inferir que ambas especies se separaron hai entre un e dous millóns de anos e que constituían dúas liñaxes evolutivas distintos.
A comparación do xenoma de ambas especies desvela que o ADN da bolboreta Xerces Blue contiña unha alta incidencia de endogamia, un sinal de diminución da poboación que podería utilizarse para identificar outras especies de insectos ameazadas pola actividade humana e cuxos patróns de extinción, ao contrario do que ocorre cos vertebrados, non se coñecen ben hoxe en día. Ademais, tamén podería achandar o camiño cara á desextinción (o conxunto de técnicas que permiten volver procrear a un exemplar ou mesmo revivir unha especie extinta completa xa desaparecida) desta popular bolboreta, un proxecto que esperta o interese da comunidade científica desde hai anos.
O xenoma de Xerces Blue desvela a historia da súa extinción
Os resultados da investigación indican que a bolboreta Xerces Blue experimentou un gran declive demográfico durante decenas de miles de anos, probablemente causado por cambios nos factores climáticos que non afectaron á Silvery Blue. A destrución do seu hábitat por parte dos humanos, con todo, sería o causante da súa extinción final.
O estudo así o conclúe tras detectar no seu xenoma os trazos propios dunha poboación reducida, entre os cales se inclúen unha diversidade xenética escasa, longos fragmentos cromosómicos sen variación xenética e unha elevada frecuencia de alelos deletéreos, que prexudicaban a viabilidade dos individuos e convertíana no que hoxe denominariamos unha especie vulnerable.
A Xerces Blue é unha icona da extinción de insectos en todo o mundo. Agora o seu xenoma podería axudar a previr a extinción doutros insectos en perigo, cuxos fortes declives demográficos non resultan evidentes. “Detectar especies de mamíferos en perigo de extinción é máis fácil, porque en moitos casos é posible contar os individuos”, explica Roger Vila, investigador do IBE (CSIC-UPF) e colíder desta investigación.
“Hai moitos insectos en perigo de extinción, con todo, cuxa situación pasa desapercibida porque é extremadamente difícil censar as súas poboacións, que en xeral nos parecen moi abundantes. Con todo, poden ser moi sensibles ás variacións do clima e a acción humana, por exemplo, aos pesticidas. Por este motivo, cremos que os trazos xenómicos que sinalan a redución da poboación da bolboreta Xerces Blue poderían servir de alerta na actualidade e axudar a detectar insectos vulnerables en futuros estudos”, destaca Vila.
Coñecer o xenoma completo, primeiro paso cara á desextinción
A desaparición de insectos, especialmente os polinizadores, é un problema ecolóxico moi grave a nivel mundial. Por iso, a desextinción de especies como a bolboreta Xerces Blue mediante técnicas de enxeñería xenética baseadas no CRISPR é de gran interese para a comunidade científica.
“A bolboreta Xerces Blue é unha excelente candidata á desextinción porque se trata dun insecto que desapareceu hai relativamente pouco, polo que se reduce o impacto ecolóxico da súa reaparición, e non implica risco de pragas ou sobrecrecemento polo tempo limitado de aparición dos adultos (entre marzo e abril) e pola súa especialización ecolóxica. Por iso esperamos que dispoñer do seu xenoma completo poida axudar ao seu desextinción en iniciativas futuras”, sinala o outro líder do estudo, Carles Lalueza-Fox, investigador do IBE (CSIC-UPF) e director do Museo de Ciencias Naturais de Barcelona.
A bolboreta Xerces Blue é unha icona da extinción de insectos en todo o mundo. Segundo os investigadores, a secuenciación do seu xenoma podería axudar a previr a extinción doutros insectos en perigo, cuxos fortes declives demográficos non resultan evidentes.
