O piñeiro galego (Pinus pinaster) enche as proximidades das dunas da Praia de Trece, en Camariñas (A Coruña). A caramiña (Corema album) é un subarbusto que medra en Galicia e unha das principais especies afectadas pola plantación de piñeiros nas dunas costeira, que chegaron para estabilizar estes ecosistemas e producir madeira. Hoxe en día, a ciencia permite coñecer os efectos adversos desta antiga decisión: unha investigación realizada polos biólogos Mateo Pasantes e Jaime Fagúndez trata de evidenciar como cultivo de piñeiro do país inflúe negativamente sobre a poboación de caramiñas, unha das xoias naturais da costa galega.
A caramiña pode crecer en enclaves que van dende as propias dunas ata formar parte do sotobosque dunar plantado de piñeiro. “É unha das especies dunares máis maltratadas de España”, sinala Pasantes, a pesar dos seus beneficios ambientais para a conservación, xa que permite fixar as dunas mediante o movemento constante de area. De feito, está catalogada pola Unión Mundial para a Conservación como especie en perigo crítico de extinción.
Os areais das Illas Cíes, máis aló da Praia de Trece, contan cunha gran presenza de Corema album. Con todo, o enclave costeiro coruñés convértese na zona de Galicia cun maior número de individuos de caramiña, cunha estimación de 20.000 a 40.000 exemplares, segundo os datos que manexan os investigadores. Para coñecer os resultados do estudo, a metodoloxía baseouse na creación de seis parcelas en territorio puramente dunar, e nove co piñeiral limítrofe —onde se curta a duna e comeza o sotobosque—, a fin de coñecer se había individuos de caramiña dentro do sotobosque, ou xuvenís de piñeiro entre as dunas.
Antecedentes
A partir da análise de fotografías aéreas históricas, os investigadores estimaron que, entre 1956 e 2023, o hábitat dunar aberto se reduciu arredor dun 61,5%. Mateo Pasantes explica que os principais factores desta desaparición progresiva foron as plantacións: “Quitaron moito terreo, e agora son zonas abandoadas que nin sequera se empregaron para aproveitar a madeira”, apunta, xa que agora son árbores vellas que continúan a avanzar. Deste xeito, engade, “o piñeiro atopou unha zona con moitos competidores, e ás caramiñas custoulles competir contra el“.
O investigador explica que o principal problema das plantacións de piñeiro galego foi, ademais, o enfoque: “As zonas dunares non tiñan valor; eran zonas desérticas nas que se planificou fincar especies resistentes, como o Pinus pinaster en Galicia”. Con todo, na actualidade, a ciencia permite saber como pode prexudicar esta especie arbórea na conservación da caramiña.
Cabe destacar que non é unha situación que só afecte á Corema album: outras especies dunares repartidas polas paisaxes de Galicia vense afectadas por este tipo de plantacións, como a Iberodes littoralis subsp. gallaecica (coñecida en Inglaterra como a “embigueira galega”), a sempreviva das dunas (Helichrysum picardii), a crucianela do mar (Crucianella maritima ) ou a artemisa das praias (Artemisia crithmifolia).
Principais resultados
O estudo amosa que a densidade de Corema album é menor nos límites próximos ao piñeiral na Praia de Trece, onde a cobertura total da especie diminúe nun 42%. Nas parcelas de 15×15 metros establecidas na zona hai unha media de 42 individuos de caramiña por núcleo; con todo, nas limítrofes, o número redúcese a menos de 10 —”son moi grandes pero ocupan unha porcentaxe moi pequena de parcela”, sinala Mateo Pasantes—.
Con todo, cando os investigadores se internaron no piñeiral, os individuos de caramiña son máis grandes que no núcleo, pero tamén son máis antigos. “Hai unha ausencia total de xuvenís de Corema album nas parcelas situadas nos límites; non hai futuro da especie na zona de sotobosque”, subliña o investigador.
Gañar terreo
Un dos principais mecanismos que poderían explicar que o piñeiral instalado na Praia de Trece afecte á poboación de caramiñas é que o piñeiro vai quitando espazo para reproducirse. “Coa chegada do piñeiro os solos cambian; hai especies que chegan e medran moi rápido, mentres que a outras —como a caramiña—resúltalles imposible reproducirse en zonas onde antes podían”, explica. Súmanse, ademais, factores como a altura do sotobosque, que resta nutrientes e luz para plantas máis pequenas.
Ademais, a ausencia total de xuvenís de caramiña nas parcelas limítrofes trae consigo consecuencias para a súa supervivencia a longo prazo: “O problema que pode haber nun futuro é que a especie perda a batalla e retroceda”. Con todo, Pasantes tamén pensa que os piñeiros que presentes non van medrar indefinidamente, aínda que hai individuos moi pequenos que xa están a crecer en zonas de area espida, onde se inicia a competencia coa especie dunar.
Medidas
“Unha vez que a plantación xa está aí, non podemos quitalo todo”, explica Mateo Pasantes. Por iso, ambos os investigadores propoñen no seu estudo a vixilancia das zonas límite co sotobosque e a eliminación de pés de xuvenís de piñeiro, ademais de controlar as zonas onde hai unha densidade considerable de árbores, toxos e matogueira. “É un traballo dobre: vixiar o límite e clarear a zona”. Deste xeito, explica que, tras un monitoreo continuo da situación, o seguinte paso sería traballar na recuperación da especie a longo prazo. Porque, a caramiña, ademais de ser importante dende o punto de vista ambiental —para conservar as dunas—, ten un alto valor cultural, pois Galicia é unha das escasas zonas onde medra no mundo.
Referencia: Maritime pine afforestation drives coastal dune habitat contraction and threatens the rare shrub Corema album in NW Spain (Publicado en Biodiversity and Conservation)
