“As erupcións máis recentes en La Palma duraron de 24 a 84 días, ese é o abano que podemos esperar”

A vulcanóloga Alicia Felpeto explica como se comportan as coadas, que podemos esperar nos próximos días e o porqué do vulcanismo en Canarias

Alicia Felpeto
Alicia Felpeto, nas oficinas do IGN.

Por Eva Rodríguez

Mentres os habitantes de La Palma miran con preocupación e tristeza a situación pola que está a pasar a illa, con innumerables perdas materiais, xeólogos e vulcanólogos traballan para informar sobre a evolución da erupción. A pesar de que a orixe do arquipélago é puramente volcánico, son poucos os rexistros históricos que se coñecen destes fenómenos na zona.

Alicia Felpeto traballa no Instituto Xeográfico Nacional, onde van dando a última hora da sismicidad, a erupción e as principais claves deste fenómeno natural.

Que tipo de erupción é esta? Porque en Canarias non son como as que vemos noutras zonas do mundo máis rápidas e de gran explosividad.

—É de tipo estromboliano. Ten un pequeno compoñente explosivo pero fundamentalmente son coadas de lava.

—Que diferenzas existen coa que ocorreu en Teneguía fai 50 anos?

—Non hai moitas, no fondo o mecanismo é practicamente o mesmo. Se non recordo mal, no de Teneguía había até catro conos volcánicos diferentes. Este tivo moitas bocas que se van activando e desactivando. Non sabemos cantas quedarán ao final como exemplos máis permanentes.

—E en duración?

—Iso aínda non o podemos saber.

“Cando vai terminar unha erupción é unha das preguntas máis difíciles de responder en vulcanoloxía”

—Que indicadores se valoran para facer unha estimación? Si é que os hai…

—É moi difícil coñecer a duración da erupción porque depende da cantidade de magma dispoñible. Ás veces non hai un único reservorio de magma. En moitos casos hai un superficial, do cal podemos saber algo máis, e outro profundo, no que en xeral sabemos algo menos. Por iso, o de abaixo pode estar alimentando ao de arriba moito tempo, aínda que o de arriba sexa relativamente pequeno. Cando vai terminar unha erupción é unha das preguntas máis difíciles de responder en vulcanoloxía.

—Canto duraron as anteriores erupciones nesta zona?

—Na illa de La Palma a duración das erupcións históricas máis recentes –das seis últimas– varía entre 24 e 84 días. Esa sería o abano do que podemos esperar.

—Por que La Palma é a illa de Canarias que máis tivo desde que hai rexistros?

—Porque é unha das illas máis novas do arquipélago, xunto coa de El Hierro. Por iso son máis activas e máis potentes. De feito, nesta última, aínda que só temos unha erupción documentada que é a do 2011, moitos investigadores sospeitan que houbo máis en período histórico. Pero por un problema de falta de documentación, por un incendio dun arquivo da illa, probablemente perdemos información relacionada cos últimos 500 anos.

—Estes volcáns fan que se eleve o terreo e existan as Canarias. Que pasaría se deixase de haber actividade volcánica?

—Non habería illas Canarias. Construíronse a base de erupciones submarinas. Vai crecendo un volcán desde abaixo e cando a parte superior emerxe é cando as chamamos illas, pero por baixo está todo o resto do edificio volcánico. Se non se producisen erupciones, non existirían, como tampouco teriamos Cabo Verde ou as Azores.

—Por que se concentran na metade sur da illa?

—O norte é unha parte moitísimo máis antiga. Esa forma que ten como de caldeira é de erosión, con materiais moi activos. Toda a actividade moderna da illa, xeológicamente falando, ocorre no Cume Vello. As erupciones históricas foron nesa zona, cara a un lado ou outro.

—As coadas están a provocar perdas materiais importantes. Pódese predicir a traxectoria que van tomar?

—Até certo punto, si. Pódense facer simulacións numéricas. O que é máis difícil de modelar é en que momento van chegar a cada punto de percorrido. Aí interveñen factores bastante complexos, xa que a lava é un fluído viscoso que necesita dunha altura determinada. A viscosidad varía desde o centro de emisión, con temperaturas duns 1.100 ou 1.200º C, até zonas onde case se frea a uns 800º C. No medio cambia até en cinco ordes de magnitude a viscosidade e como vai evolucionar a velocidade é moi complicado de saber. O que podemos facer é medir a velocidade actual e ver se continúa emitindo, até chegar ao mar ou a outro lugar nun tempo.

“A temperatura de emisión é interesante medila, pero tamén a interior da coada de lava”

—Están a traballar con drons na illa para medir a temperatura. Que pistas dan estas variacións respecto da evolución da erupción?

—A temperatura de emisión é interesante medila, pero tamén a interior da coada de lava. Porque, ás veces, durante o seu desprazamento empezan a arrefriarse polos laterais e chéga a solidificarse a parte superior. Esta zona actúa como un illante térmico para a lava de dentro. Desta forma, non perde temperatura, mantén a súa viscosidade e corre rápido coma se estivese preto do centro de emisión. Por iso é bo vixialos, porque poden representar un perigo si a lava de dentro vai moito máis rápido que si estivese exposta. É un dos motivos importantes para coñecer a temperatura.

—Que cambios pode haber de aquí a uns días?

—Podemos esperar que xa non haxa tanta apertura de bocas e fontes de lava novas, como vimos nas primeiras horas. O normal é que se vaia acougando e só queden unha, dous ou tres bocas activas ao mesmo tempo. Por iso, ese cálculo que se fai agora vai desembocar en que moitas delas acabarán despareciendo en breve. Polo menos é o que pasou noutras erupciones.

—Inflúe realmente a lúa nunha erupción?

—Podería influír si estivese a piques de explotar o volcán, no sentido de que o efecto da marea terrestre poida ser o empuxón final que lle faltase. Pero non está do todo claro que iso sexa realmente significativo como efecto da erupción.

“Esta erupción é monoxenética basáltica e non é moi explosiva. As cinzas son en pequena cantidade”

—Respecto das cinzas, están a darse moitas indicacións sobre a súa limpeza ou que non se tiren na auga. Que magnitude teñen dentro da actividade volcánica da Palma?

—Son moi poucas cinzas comparado cun gran vulcanismo explosivo. Este é monoxenético basáltico e non é moi explosivo. As cinzas son en pequena cantidade. Os volcáns que botan cinzas de verdade, por así dicilo, son tratovocáns que están construídos cun magma diferenciado que, comparado co viño, pasou de ser mosto a madurar e ser viño. Isto ocorre tamén cos magmas, quedan moito tempo nunha cámara magmática, perden unha serie de minerais e enriquécense en gases e aumenta o seu potencial explosivo. Un exemplo é o Pinatubo en Filipinas, que en 1991 provocou 40 quilómetros de columna de cinzas inxectados na atmosfera, que influíron no clima de todo o planeta. Neste tipo de erupciones as cinzas si son un problema grave. Aquí o volume é moito máis pequeno.

—Como volve a vida a estas zonas polas que pasan as coadas e que nutrientes achegan ao chan as erupcións?

—Os volcáns a longo prazo son uns grandes fertilizadores do chan. As lavas son unha cousa máis complicada. A recuperación depende do clima no que se atopen. En países centroamericanos, por exemplo, é moi rápida. Con todo, a zona do Timanfaya, en Lanzarote, apenas fai uns 15 ou 20 anos que empezaron a colonizar os líquenes as lavas. É un proceso moito máis lento, pero ao final vas ter un chan moi rico. Se te achegas á zona que foi cuberta por piroplastos de tamaño mediano, de poucos centímetros, son unhas zonas superricas. De aí salguen eses cultivos en forma de cono coas vides no fondo. Estas viñas creceron moito mellor que as que estaban plantadas antes. Todo é un ten con ten. Na parte da erupción hai unha parte destrutiva, obviamente, pero a longo prazo hai unha parte positiva. Entre elas que si non existise o vulcanismo non habería arquipélago.

—Como se comportan estas erupciones nas illas? Agrúpanse no tempo e logo hai períodos de descanso?

—Ás veces ocorre. O Século XVIII foi o máis intenso que se viviu en Canarias nese sentido. Iso é habitual, que sexa en agrupacións ou clusters. Supoño que ten que ver coa dinámica do manto superior, onde se producen, e na forma na que varía a cantidade de achegue de magma. Aínda así a historia que temos en lugares como Canarias é tan concisa, que facer estatísticas cunha xanela temporal tan pequena, con só 14 erupciones, é complicado. Pero esa mesma agrupación en clusters ocorre en moitas outras zonas.

“Os volcáns a longo prazo son uns grandes fertilizadores do chan”

—Desde cando hai rexistros?

—Cando falo de erupciones históricas, refírome a aquelas das que temos documentos escritos onde falan de que día empezou e terminou. Podemos botar un pouco máis a vista atrás e falar daquelas que sabemos que estaban aí pero descoñecemos a data, incluso o ano é incerto. Un caso coñecido é o de Cristóbal Colón que viu un lume nunha das illas, pero non sabemos cando, nin en que lugar exacto.

1 comentario

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.