As formigas voadoras chaman a atención de moita xente cando emerxen dos formigueiros. Fonte: Reynés / CC-BY-SA-4.0.
As formigas voadoras chaman a atención de moita xente cando emerxen dos formigueiros. Fonte: Reynés / CC-BY-SA-4.0.

Formigas voadoras: a historia detrás do ‘ritual’ nupcial que xorde coas treboadas

Seguro que algunha vez o presenciaches: nos días cálidos e húmidos, con tormentas inminentes, xorden estes insectos con ás. Que hai detrás disto?

É unha percepción na que moita xente coincide ou realmente hai unha explicación científica? O certo é que en días cálidos e húmidos (moitas veces coincidindo co atractivo olor do petricor), miles de formigas con ás esténdense polas rúas, os montes e mesmos as casas. Quen son, e por que o fan? É unha especie distinta á que adoitamos ver decote? Quixemos preguntarlle a Iago Sanmartín Villar, doutor en Bioloxía e investigador posdoutoral no grupo de Ecoloxía Evolutiva (ECOEVO Lab) da Universidade de Vigo.

Formigas e voos nupciais

Os formigueiros e, por extensión, os comportamentos sociais das formigas, agochan todo un mundo fascinante. Un labirinto de galerías, montículos e cámaras dan pé a unha organización xerárquica no que cada individuo cumpre co seu labor. “Como cada organismo, as formigas posúen un ciclo de vida dependente do seu ambiente”, explica Iago. E os roles están claramente atribuídos: “a meirande parte dos individuos que conforman un formigueiro (niño) son individuos sen capacidade reprodutiva (as obreiras e as soldado), sendo a reprodución dependente dun número de individuos (raíñas) relativamente baixo en comparación ca densidade do niño”, conta o biólogo da UVigo.

Nas formigas europeas, o ciclo adoita ser anual, aínda que poden darse dous, dependendo da especie. E en cada un deles, as raíñas producen individuos con capacidade reprodutiva. “Estes individuos, machos e femias, acadarán a fase adulta posuíndo ás, á diferencia do/as seus/súas conxéneres”, engade Sanmartín.

Pero por que non os vemos máis a miúdo? “Estes individuos agardarán no interior do niño até madurar e saír ao exterior”, di Iago. Pero teñen que darse unhas condicións acaídas: “a saída prodúcese baixo determinadas circunstancias, o cal garante a sincronía dos individuos pertencentes a diferentes niños, permitindo a súa reunión no denominado ‘voo nupcial’. Os individuos voarán e formarán un enxame temporal onde os machos fecundarán as femias”.

As formigas con ás saen ao exterior dos formigueiros para garantir o intercambio xenético entre poboacións

É un proceso con moito sentido, xa que posibilita o intercambio xenético entre poboacións. “Mediante este proceso, individuos de niños inimigos (competidores) mesturarán os seus xenes, evitando a endogamia que se produciría de térense reproducido no interior do niño (irmás e irmáns)”, conta Iago Sanmartín.

O encontro finaliza coa morte do macho, “mentres que as femias fecundadas descenderán ao solo e desprenderanse das súas ás, adquirindo a morfoloxía e a capacidade dunha nova raíña, do mesmo xeito que as súas nais”, engade o biólogo.

O ciclo das formigas e a influencia do tempo

Pero o ciclo vital non para, e todo volve comezar. E, como se pode constatar cada vez que presenciamos os movementos das formigas voadoras, o tempo atmosférico xoga un papel esencial. “O seguinte paso no ciclo destes individuos será o de atopar un lugar onde aniñar, escavar un formigueiro rudimentario e producir as primeiras obreiras, as cales serán as encargadas de relevar á súa nai na fundación do niño, deixando o rol reprodutivo para a nova raíña durante as decenas de anos que pode durar a súa vida”, continúa Iago Sanmartín.

As condicións meteorolóxicas inflúen moito nisto: “A sincronía do voo por parte de individuos pertencentes a diversos niños non conectados prodúcese pola dependencia meteorolóxica dos ‘voos nupciais'”, conta o biólogo. Así, a literatura dá conta de que “existe unha tendencia a que os voos nupciais se produzan no luscofusco de días soleados e húmidos, os cales adoitan corresponderse coa aparición de treboadas”. Este escenario garante, por tanto, o encontro sexual, con baixa intensidade de luz, calor e alta humidade. “Hai que salientar que as formigas son individuos subterráneos altamente dependentes da humidade”, apunta Sanmartín Villar.

O momento no que se producen estas situacións é clave para que proliferen ás formigas con ás. “De terse producido as precipitacións con anterioridade ao voo, as raíñas atoparían solos enchoupados fáciles de escavar, mentres que se a precipitación ocorre tras o voo, as chuvias poderían supoñer un risco para a supervivencia das novas raíñas”.

En relación a isto, o biólogo da UVigo incide en que “o voo nupcial debe producirse antes do inverno, onde a actividade das formigas diminúe até entrar nun estado semellante ao letargo, polo que a aparición de formigas con ás tenderase a producirse arredor de períodos treboentos estivais ou outonais (dependendo da especie)”.

Esta situación fixo -destaca Iago- que o humano, como “apaixoado interpretador da natureza, asociase a dependencia dos voos nupciais das condicións meteorolóxicas e estacionais citadas, forxando na cultura popular a predición de treboadas tras a aparición das formigas con ás, mesmo moitas veces afirmando que estas formigas forman parte de especies diferentes ás que non teñen ás e tamén forman os niños”.

Como curiosidade, o investigador da UVigo apunta a que “as formigas non son as únicas dependentes da proximidade de precipitacións”. Así, “en certas especies do xénero Bayadera, uns cabaliños do demo de distribución chinesa, a densidade de cópulas aumenta ante a inminencia de precipitacións, pois a auga abranda os substratos onde as femias depositan os seus ovos”.


Referencias:

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.