Estás preparando as maletas. Tan só quedan uns días, talvez unhas horas, para coller un voo e irte á outra punta do mundo. Dúas semanas? Incluso tres? Pero máis alá da ilusión dun instante tan longamente agardado, hai que preguntarse que precaucións tomar. É un país desenvolvido? Tropical ou subtropical? Cales son as enfermidades endémicas? Que vacinas debería poñer? E, sobre todo, que deberías facer para evitar contraer doenzas propias do país de destino. Para resolver todas as túas dúbidas, o Science Media Centre España (SMC España) elaborou unha exhaustiva guía de quince preguntas e cadansúa resposta con todo o que necesitas saber antes de emprender a túa próxima viaxe.
Con canta antelación hai que empezar a preparar unha viaxe internacional desde o punto de vista da saúde?
África González Fernández, catedrática de Inmunoloxía na Universidade de Vigo (UVigo) e exdirectora do Centro de Investigación en Nanomateriais e Biomedicina (CINBIO) da mesma institución, sinala ao SMC España que o máis importante é planificar as posibles vacinas e todo o necesario de fronte á viaxe con “polo menos, dous ou tres meses”.
Quen viaxe a países tropicais, subtropicais ou en vías de desenvolvemento deben acudir a un centro especializado en medicina do viaxeiro con entre catro e oito semanas de antelación á partida, preferiblemente antes se se prevé levar a cabo unha viaxe de longa duración ou traballar no estranxeiro. Hai que ter en conta que durante o período estival a demanda deste servizo é máis alta, polo que se recomenda pedir cita con bastante antelación se se ten unha viaxe planificada na tempada de vacacións.
En que viaxes debemos prestar máis atención ás recomendacións sanitarias?
En todas as saídas internacionais, especialmente aquelas nas que se visiten países en desenvolvemento, tropicais ou subtropicais, quen viaxe deben estar atentos ás medidas xerais do Ministerio de Sanidade, entre as que se atopan as recomendacións de vacinación.
“As viaxes internacionais a calquera destino implican riscos sanitarios en si mesmos”, explica ao SMC España Mar Faraco, xefa de Servizo de Sanidade Exterior na subdelegación do Goberno de Huelva, aínda que son as viaxes a países de menor desenvolvemento que o país de orixe “as que deben de ser prioritarias” extremando as precaucións e recibindo recomendacións sanitarias específicas de maneira previa. Algúns destes riscos derivan dos cambios ambientais ou das condicións dos medios de transporte.
Cales son os principais riscos sanitarios nestes destinos?
En relación coa comida, as autoridades sanitarias recomendan non consumir alimentos mantidos a temperatura ambiente, aqueles crus ou non cociñados totalmente, os que conteñan ovos crus ou pouco cociñados, e a froita con pel danada.
Tamén se debe prestar especial atención á auga: débese evitar o xeo nas bebidas e os xeados de calquera tipo, non lavar os dentes con auga que non sexa segura; e fervela —tamén para beber— se se dubida da súa calidade.
É importante ter coidado cos baños tanto en auga doce como salgada. Os cursos de auga, canles ou lagos tropicais poden estar infectados por larvas que penetran na pel e provocan enfermidades. Os baños no mar —aínda que en principio inofensivos— poden derivar en picaduras de medusas ou peixes, así como dermatites por contacto con corais, crustáceos, mariscos ou anemones.
Cales son as enfermidades máis frecuentes?
Rosa López Gigosos, coordinadora do Grupo de Traballo de Vacinas do Viaxeiro da Asociación Española de Vacunoloxía (AEV), clasifica os problemas de saúde máis frecuentes en tres: enfermidades gastrointestinais, síndromes febrís e alteracións dermatolóxicas.
A diarrea do viaxeiro é a patoloxía máis común e pódese producir por algunhas bacterias (como E. coli, Shigella ou Campylobacter), algúns virus (como norovirus, adenovirus ou rotavirus) ou parasitos. A hixiene alimentaria é moi importante para reducir a súa incidencia.
En canto ás síndromes febrís, a especialista apunta a que, na súa maioría, adoitan ser consecuencia de enfermidades transmitidas por mosquitos, “como o dengue, chikungunya, zika ou malaria”, aínda que tamén poden estar ocasionados por microorganismos que se adquiren a través da auga e alimentos contaminados, como é o caso da febre tifoide.
Por último, as alteracións na pel adoitan deberse a picaduras, infeccións, exposición solar, alerxias e contacto con fauna e flora local: “As principais causas de consultas por lesións cutáneas tras as viaxes son as infeccións da pel e dos tecidos brandos, as picaduras de insectos e as larvas cutáneas migrans”, enumera López Gigosos ao SMC España.
Que non debe faltar nunha caixa de primeiros auxilios cando viaxamos?
Unha caixa de primeiros auxilios básica debe conter: esparadrapo adhesivo, antiséptico para feridas, vendas, pingas oculares, repelentes de insectos, desconxestionante nasal, sales de rehidratación oral para doenzas gastrointestinais, tesoiras, analxésicos simples —como paracetamol—, apósitos esterilizados, termómetro e tratamento para as picaduras de insectos.
Como repelentes de insectos pódense utilizar aqueles con DEET 45 % —aplicándose cada tres ou catro horas—, Icaridín-Picaridina (Bayrepel/AutanActivo), Dimetilftalato e aceites esenciais de plantas.
Á parte de engadir a medicación que estea a tomar cada persoa regularmente, outros elementos que se poden incorporar á caixa de primeiros auxilios son antidiarreicos, pos antifúnxicos, antipalúdicos, preservativos, sedantes, xiringas e agullas esterilizadas, desinfectantes de auga e produtos menstruais.
Onde se pode consultar a información oficial e actualizada sobre a situación sanitaria dos destinos?
O Ministerio de Sanidade conta coa información sanitaria detallada e actualizada de cada país. Mediante o mapa interactivo podemos seleccionar o país que nos interese e aparecerá información útil, como as vacinas obrigatorias e recomendadas (se fose o caso). Así mesmo, tamén informa dos riscos por enfermidades concretas asociados ao territorio seleccionado, especificándose as tempadas e zonas máis problemáticas.
Pola súa banda, a Organización Mundial da Saúde (OMS) dispón dun recurso no que consultar datos sobre a situación sanitaria de cada país, con parámetros como os casos notificados e incidencia dalgunhas enfermidades ou os índices de cobertura de vacinación. Ademais, a consulta médica individualizada de maneira previa á viaxe é moi útil.
Que grupos de poboación deben extremar as precaucións?
Os riscos sanitarios asociados ás viaxes son maiores para certos grupos de poboación, entre os que se inclúen: bebés e nenos pequenos, embarazadas, persoas maiores, con discapacidade ou inmunodeprimidas, e aquelas que teñan problemas médicos previos. Ademais, Faraco explica que os viaxeiros deben ter en conta outros aspectos persoais, como os antecedentes alérxenos, os tratamentos médicos actuais, o historial de vacinacións ou situacións específicas como a lactación.
Quen teña enfermidades crónicas deben levar a medicación necesaria para o tempo que dure a viaxe, gardada nos seus envases orixinais e coas etiquetas visibles, especialmente aqueles medicamentos que requiran receita. Para evitar riscos ante roubos ou posibles perdas, desde Sanidade recomendan levar a medicación por duplicado, na equipaxe de man e na equipaxe facturada.
Estes viaxeiros deben levar consigo toda a información relativa á súa situación médica e tratamentos, incluíndo informes sanitarios que certifiquen que a medicación é necesaria para os pacientes, incidindo nos tratamentos que poidan expor problemas nos controis de seguridade ou aduanas, por exemplo, os administrados con xiringas.
É obrigatorio vacinarse para este tipo de viaxes?
Depende. Existen vacinas obrigatorias e recomendadas, todas elas vinculadas á zona e a época do ano na que se viaxe. A súa indicación depende tamén doutros factores como a situación persoal do viaxeiro (embarazadas, nenos, anciáns, persoas con discapacidade ou doenzas crónicas), o tempo de duración da estancia, a situación sanitaria do país que visitemos, as características específicas da viaxe (organización individual ou en grupo, visita de zonas rurais ou urbanas) ou o motivo (turismo, traballo, aventura, cooperación, visita a familiares etc.).
As vacinas obrigatorias están sometidas a regulamentación internacional e o rexistro da súa administración pode ser esixido polas autoridades do país que se visita mediante o Certificado Internacional de Vacinación ou Profilaxe. Este tipo de vacinación só se administra nos Centros de Vacinación Internacional, autorizados e aprobados pola OMS. Neles tamén se proporciona o certificado mencionado.
Faraco sinala que “en moi contadas ocasións” os países de destino esixen que se administrara un tipo concreto de vacina e comenta que a única contemplada de maneira específica no Regulamento Sanitario Internacional é a da febre amarela.
Pola súa banda, a especialista da AEV destaca que outras dúas vacinas —a da poliomielite e a da meninxite meningocócica— poden ser obrigatorias nalgúns países ou contextos específicos, podendo ser tamén recomendables en moitos destinos nos que non se esixan como requisito de entrada.
En canto ás vacinas recomendadas, son as que, a pesar de non supoñer unha condición indispensable para entrar aos países de destino, están altamente indicadas polo seu papel clave na prevención de enfermidades infecciosas. Como subliña López Gigosos, a súa principal finalidade é “protexer ao viaxeiro das enfermidades que prevalecen no destino e evitar a súa propagación”.
Hai un carné internacional de vacinación? Cando é obrigatorio levalo?
Si, e coñécese como Certificado Internacional de Vacinación ou Profilaxe. É o documento oficial no que o persoal sanitario cumprimenta e certifica as vacinas e tratamentos preventivos ou profilácticos que se administran a quen o requira para as súas viaxes. Nel aparecen a data, fabricante da vacina, número de lote, título profesional do vacinador e selo oficial do centro de vacinación no que se puxeron. Deben levalo aquelas persoas que viaxen a destinos nos que a vacinación para unha certa enfermidade sexa obrigatoria, xa que se lles pode esixir á entrada ou á saída.
O certificado só é válido se a vacina está aprobada pola OMS e se a súa administración se realizou nun centro designado pola administración sanitaria local. O documento debe estar impreso en inglés ou francés, podendo engadir outra lingua adicional. A validez no caso da febre amarela é vitalicia.
Onde se administran estas vacinas en España? Son gratuítas?
No noso país, a vacinación asociada aos viaxeiros internacionais adminístrase nos Centros de Vacinación Internacional. Estes 101 centros, repartidos por todo o territorio nacional, levan a cabo actividades relacionadas coa vacinación a poboación xeral e atenden consultas de vacinación ao viaxeiro internacional.
Na web do Ministerio de Sanidade aparece unha listaxe coas súas direccións, teléfonos de cita previa e consulta médica, as direccións de correo electrónico e os horarios de atención ao público. A través desta ligazón pódese solicitar, modificar ou anular unha cita previa en calquera deles.
O custo da vacinación depende de cada comunidade autónoma, sendo a taxa para a vacina da febre amarela ou outras obrigatorias as únicas xestionadas de maneira estatal —oscilan os 20 euros por vacina—.
Cales son as principais vacinas recomendadas?
López Gigosos recalca que a atención individualizada é “moi importante” e que as indicacións varían en “función do destino, o tipo de viaxeiro, a idade e outras variables”. Tendo isto en conta, a especialista sinala as pautas máis recomendadas para adultos novos que viaxen a países tropicais e subtropicales: “As vacinas fronte á hepatite A, a febre tifoidea, a febre amarela e o reforzo da vacina de tétanos-difteria-tosferina”.
Que ocorre se unha persoa non se vacina antes da viaxe?
A catedrática da Universidade de Vigo advirte dos riscos para quen non siga as recomendacións de vacinación: “Expóñense a desenvolver unha enfermidade que pode ser grave ou mesmo letal”. Ademais, González incide na importancia das vacinas para a frear a expansión de enfermidades e o risco que supoñería para persoas non vacinadas ou inmunodeprimidas importalas aos seus países de orixe.
Que papel xoga a vacinación no contexto actual de gromos emerxentes?
Faraco explica que as vacinas son fundamentais á hora de previr a expansión de certas enfermidades: “Son unha ferramenta básica de control de gromos e epidemias”. A experta remarca a importancia de que os viaxeiros internacionais estean correctamente vacinados de acordo co calendario vacinal “para evitar ser propagadores de enfermidades e orixinar ou expandir gromos”.
Tamén pon o foco naqueles casos nos que os viaxeiros se trasladan a destinos onde hai enfermidades que non existen nos seus lugares de orixe: “Ademais de afectar de forma persoal, poden ser importadas de volta e orixinar gromos locais”.
Que son as medidas de profilaxes? En que situacións deberiamos tomar fármacos antipalúdicos?
Faraco explica que as medidas de profilaxes na medicina do viaxeiro son as que se toman especialmente co obxectivo de previr a malaria, tamén coñecida como paludismo. A quimioprofilaxe é o uso de medicamentos para este fin e consiste na toma dunha quenda de tratamento completa cun medicamento antimalárico ou antipalúdico a poboacións vulnerables en momentos designados durante o período de maior risco de malaria, “durante a viaxe e algúns días antes e despois”, sinala Faraco.
“Os fármacos preventivos para a malaria [os antipalúdicos] débense tomar en rexións onde este risco é alto ou moderado”, comenta Faraco, que insiste en ter en conta outros factores á hora de indicar o tratamento, como “a susceptibilidade e posible gravidade por causas do tipo de viaxeiro ou as dificultades previsibles de acceso a atención médica rápida e adecuada en caso de febre elevada”.
“A malaria é unha enfermidade grave, potencialmente mortal, que, aínda que ten tratamento, precisa un diagnóstico e tratamento precoz”. De aí a importancia da toma de medicamentos antimaláricos “a doses baixas de forma preventiva e adecuado ao risco” para diminuír “de forma importante” o risco de enfermidade.
A especialista lembra que, a pesar de existir dúas vacinas contra a malaria, ningunha delas “achega unha protección adecuada desde o punto de vista do viaxeiro internacional”. Ambas son pautas dirixidas a diminuír a mortalidade global de nenos pequenos en poboacións endémicas, polo que “non son de utilidade” como medidas de profilaxe.
Débense tomar precaucións unha vez finalizada a viaxe, nos lugares de orixe?
Pode que algunhas enfermidades tropicais dean síntomas unha vez se regresou aos puntos de orixe ou mesmo tras un tempo despois do regreso. En calquera caso, débese informar o persoal sanitario sobre as viaxes realizadas nos últimos doce meses a zonas tropicais ou países en vías de desenvolvemento.
Ademais dos aspectos puramente sanitarios, tras este tipo de viaxes, en especial nos que se atravesan varios fusos horarios, poden aparecer efectos derivados destes cambios repentinos. Para minimizar o impacto do jet lag pódense seguir unha serie de recomendacións.
