Cando se fala do cambio climático, adóitase pensar en contaminación, desxeo, subida das temperaturas, alteración das condicións atmosféricas… Pero unha realidade que a miúdo pasa desapercibida é a migración climática. Os problemas derivados da escaseza de recursos provocados polo cambio global, os desastres naturais asociados (inundacións, secas) e os conflitos políticos que xorden por mor destas situacións van ser un problema a nivel mundial neste século XXI. Fronte a este panorama xorden movementos que buscan solucións: unha delas é a creación de comunidades sostibles.
Ángeles López Agüera é deseñadora de Comunidades Sostibles no ámbito dos Obxectivos de Desenvolvemento Sostible (ODS) de Naciones Unidas (ONU) e profesora na facultade de Física de Santiago. Afirma que actualmente hai arredor de 64 millóns de migrantes climáticos; dentro de 50 anos, nas condicións máis críticas, poderían ser 1.000 millóns. Estas cifras sobre a migración sobrecolleron ao público asistente á xornada do pasado mércores na edición de 2019 de Pint of Science en Santiago de Compostela, celebrada na Nave de Vidán.
O ámbito de actuación dos obxectivos de desenvolvemento sostible, segundo expuxo a profesora da USC, son comunidades rurais e pequenas, de menos de 20.000 habitantes e pobres. A axenda de 2030 de Desenvolvemento Sostible prevé que para 2030 haxa un total de 200 comunidades sustentables; López Agüera conclúe: “Non van nada mal, porque xa hai 76″.
Causas da migración
Existen unha serie de causas que impiden a vida nestes territorios: a seca, a desertización, a falta de colleitas…. Pero a máis importante é o acaparamento verde. As sociedades desenvolvidas acumulan territorios para producir agricultura e gandería de forma intensiva, e isto despraza aos pobos orixinais. Segundo Agüera, isto podería evitarse facilmente cunha lexislación que protexa os dereitos das comunidades afectadas nestes territorios.
A nivel xeográfico mundial identifícanse varias zonas principais de migración, como a bacía do Amazonas, o lago Chad, Siria ou Filipinas. O mecanismo de resposta é aumentar a resiliencia destas zonas, é dicir, a capacidade da poboación para resistir na súa contorna, obviamente dentro dunhas condicións razoables. A profesora afirma que esta adaptación podería evitar a migración climática masiva. E neste punto, na súa charla en Pint of Science, Ángeles López expuxo exemplo como o de Siria. Non é a primeira vez que se fala dos problemas previos co clima, antes da guerra civil que aínda hoxe asola o país. “A migración climática en 2007 en Siria foi moito maior cá da guerra posterior”, subliñou Agüera.
Ademais de aumentar a resiliencia, outro dos obxectivos da ONU é lograr ‘pobreza 0′ en termos multidimensionais. Este concepto fai referencia á pobreza non só económica, senón tamén a enerxética e de recursos. A profesora insiste na importancia de paliar este déficit, xa que ademais, moitas veces as pobrezas están interrelacionadas.
Os antecedentes
Para marcar estas novas metas foi moi importante a aprendizaxe previa dos obxectivos do Milenio. A primeira foi, apunta Agüera, que as grandes inxeccións económicas non bastaban: “Déronse grandes efectos indesexados nas poboacións obxectivo, como o aumento do nivel de desigualdade económica e da contorna rural fronte á urbana”.
Fronte a esta realidade, descobren que só as iniciativas que a propia comunidade pode integrar en si mesma (Down-Up) tiñan posibilidades de éxito, mentres que as gobernamentais estaban abocadas ao fracaso. Aquí xorde tamén a necesidade de interrelacionar as distintas pobrezas: poñer o foco de atención só nunha provocaba un aumento da desigualdade nas outras.
A parte tecnolóxica: o método CLEW
Un gran avance cara a consecución dos obxectivos sería a creación dun modelo sostible común, reproducible e validable. Hai unha serie de factores que poderían propiciar a elaboración deste prototipo, como os modelos de baixa dependencia externa, baixo o lema “eu produzo, eu consumo”.
Esta é unha forma de empoderar e facer resiliente a unha comunidade: baseándoa na autosuficiencia. Ademais, os modelos de baixa dependencia externa teñen un ciclo de vida positivo; a longo prazo, os gastos son menores que os ingresos en termos económicos, enerxéticos e medioambientais.
Outro factor relevante é a reivindicación das tecnoloxías adecuadas fronte ás máis avanzadas: atopar cal é o tipo de tecnoloxía que mellor se adapta ás características técnicas e ambientais dunha determinada comunidade, xa que o óptimo non é sempre a tecnoloxía máis avanzada.
Pero o instrumento máis poderoso para facer políticas de sostibilidade é CLEW Nexus (climate, land, energy, water). O obxectivo desta ferramenta é deseñar novas formas de xestión para suplir as necesidades hídricas, enerxéticas e alimentarias, asegurando á súa vez a sustentabilidade de recursos naturais. Para iso, CLEW Nexus analiza as interconexións entre estes tres sectores básicos para identificar as posibles sinerxias e acadar o método óptimo.
Trátase dun programa no que traballan máis de 6.000 persoas, financiado polo Banco Mundial Europeo e avalado polas Nacións Unidas. De feito, a partir de 2020, ningún programa que queira optar a financiamento será admitido se non conta con esta ferramenta de traballo.
