Coa chegada da calor, aumenta a frecuencia de picaduras de mosquito. Algunhas especies propagan enfermidades potencialmente mortais para o ser humano, como a malaria, o zika, o chikungunya e a febre amarela. Estudos recentes experimentan con novos xeles que poderían repelelos da pel humana, analizan como nos atopan estas criaturas aos humanos ou o papel dos xabóns na súa atracción.
“Os mosquitos son atraídos por unha suma de razóns e o proceso xeral de picadura é unha sofisticada combinación de pasos complexos”, destaca a SINC Daniel Voignac, estudante doutoral da Universidade de Xerusalén (Israel), autor dun estudo sobre un xel que os repele. “Cabe sinalar que non se alimentan de sangue a diario, para a súa subministración enerxética só necesitan sacarosa, que pode obterse, por exemplo, nas plantas. Só as femias buscan esta substancia para formar as membranas dos ovos que van poñer”, engade.
O investigador tamén afirma que, ao ser tan pequenos, non teñen un mecanismo de pensamento consciente e non se senten atraídos directamente polo sangue. “Un mosquito femia sentirase cativado por unha combinación de calor, suor, hormonas, dióxido de carbono, outros compostos orgánicos que saen da nosa pel (como o amoníaco) e mesmo contrastes de cor. Só unha vez que aterren pescudarán se hai sangue. Para iso, inxectan substancias para facilitar a penetración, logo abrandan mecanicamente a pel con movementos de vaivén e, ao saír, colocan a súa ‘bomba’ e introducen un coagulante, o composto ao que a maioría da xente ten reacción”, subliña o científico.
“Os mosquitos non se alimentan de sangue a diario, para a súa subministración enerxética só necesitan sacarosa”
DANIEL VOIGNAC, estudante doutoral da Universidade de Xerusalén
Para previr as picaduras, o equipo de Voignac propuxo un novo método baseado en celulosa, unha biomolécula barata e abundante. Utilizando ácido sulfúrico, esta substancia ensámblase en nanocristais e crea unha resistente película protectora. Mesturado con auga e unha pequena cantidade de glicerol, o resultado pode aplicarse á pel como un xel.
A investigación, publicada en PNAS Nexus, realizouse con mosquitos Aedes aegypti, transmisores da febre amarela, o dengue e outras enfermidades. Un dos membros do equipo científico introduciu as súas propias mans nunha gaiola cunha media de 15 mosquitos femia durante 10 minutos. O uso do xel reduciu significativamente a alimentación, pero non pareceu supoñer unha barreira física.
Os resultados suxiren que a película funcionaba en realidade como “camuflaxe química”, ocultando os compostos orgánicos que emanan da derme humana. Noutras probas con pel simulada, os nanocristais de celulosa enriquecidos co composto indol, que repele os mosquitos, foron os máis eficaces para reducir as picaduras.
A importancia do olfacto
O cheiro que desprendemos tamén é fundamental para o comportamento dos mosquitos na súa procura de hóspedes a longa distancia. Así o descubriu un grupo de investigación da Universidade Johns Hopkins (JHU, EE UU) e o Trust de Investigación de Macha (Zambia). O traballo, publicado en Current Biology, tamén sinala compoñentes específicos do aroma corporal no aire que poderían explicar por que algunhas persoas son máis atractivas para os mosquitos que outras.
“O comportamento dos mosquitos é bastante sensible ás condicións ambientais, como a temperatura, a humidade e o vento. Adoitan preferir os ambientes cálidos e húmidos, voan mellor con aire en calma ou brisas suaves e son máis activos nestas condicións”, explica a SINC Conor McMeniman, especialista en malaria na JHU e autor principal do traballo.
O cheiro corporal e as particularidades climáticas poden influír na atracción dos mosquitos aos humanos
Os científicos construíron un campo de probas de 1.000 m3 no distrito de Choma (Zambia) para entender como o mosquito africano da malaria Anopheles gambiae localiza e elixe hóspedes humanos. O espazo contiña un anel de plataformas de aterraxe, quentadas á temperatura da pel humana (uns 35 ºC).
Cada noite, os investigadores soltaban 200 mosquitos famentos e vixiaban a súa actividade con cámaras de movemento infravermellas. Tomaron nota da frecuencia coa que se pousaban en cada unha das plataformas, o cal é un bo sinal de que están listos para picar.
O equipo comparou a importancia relativa da calor, o CO2 e o cheiro corporal para atraer aos mosquitos. Estes non se sentían atraídos polas plataformas quentadas a menos que tamén estivesen alimentadas con dióxido de carbono, pero comprobaron que o aroma humano era un cebo máis atractivo.
Despois probaron a capacidade de elección dos mosquitos. Para iso, seis persoas durmiron en tendas individuais ao redor do campo durante seis noites consecutivas, e canalizaron o aire de cada habitáculo —cos rastros olfativos dos seus ocupantes durmidos— cara ás plataformas calefactadas.
Ademais de rexistrar as preferencias dos mosquitos, os investigadores recolleron mostras nocturnas do aire das tendas para caracterizar e comparar os compoñentes aéreos do cheiro corporal. “Crese que o cheiro corporal humano emite de 300 a 500 químicos. Unha mellor comprensión destas substancias pode axudar a entender como estes insectos atopan aos humanos”, afirma a SINC McMeniman.
“As persoas que resultaban máis atractivas para os mosquitos emitían sistematicamente máis ácidos carboxílicos”
CONOR MCMENIMAN, autor principal do estudo
Noite tras noite, algunhas persoas resultaban máis atractivas para os mosquitos ca outras, e un dos voluntarios, que tiña unha composición olfativa sorprendentemente distinta da dos demais, atraía sistematicamente a moi poucos mosquitos.
O equipo identificou 40 substancias químicas que emitían todos os humanos, aínda que a ritmos diferentes. O perfil de cheiro de cada persoa variaba dunha noite a outra, pero os investigadores acharon algúns patróns estables. As persoas que resultaban máis atractivas para os mosquitos emitían sistematicamente máis ácidos carboxílicos, producidos probablemente polos microbios da pel.
En cambio, a persoa con menor atractivo emitía menos destas substancias, pero aproximadamente o triplo de eucaliptol, un composto que se atopa en moitas plantas. “Isto apunta á posibilidade de que as dietas que conteñen altos niveis deste composto poderían mediar na repelencia dos mosquitos”, sinala McMeniman a SINC.
O profesor matiza que “actualmente existen poucas probas científicas que suxiran que cambiar a dieta ou modificar o réxime de exercicio (para minimizar a sudoración, por exemplo) poida influír no atractivos que resultamos para os mosquitos. Con todo, son factores probables que poderían influír na forma en que nos perciben mediante o seu olfacto”.
A evidencia científica non confirma que alterar a dieta ou o exercicio inflúan na atracción dos mosquitos
“Estes mosquitos adoitan perseguir os humanos nas horas anteriores e posteriores á medianoite“, explica McMeniman. “Seguen os rastros de cheiro e as correntes convectivas que emanan, e normalmente entran nas casas e pican entre as dez da noite e as dúas da madrugada“.
Aos investigadores sorprendeulles a eficacia coa que os mosquitos podían localizar e elixir entre posibles comidas humanas dentro do campo de probas. “Cando trasladas os cheiros dun minúsculo laboratorio a un gran espazo como este, e ves que aínda así seguen atopándoos, daste conta do poderosos que son estes animais como buscadores de hóspedes”, conclúe Stephanie Rankin-Turner, investigadora posdoutoral da JHU e coautora do estudo.
O teu xabón favorito, un imán de mosquitos
O xel que usamos tamén pode facer que resultemos irresistibles ou repulsivos para os insectos, segundo descubriu un equipo de investigación da Universidade Estatal de Virginia (VSU). O traballo, publicado na revista iScience, analiza se as femias do mosquito Aedes aegypti se sentían atraídas polas mangas de nailon que levaban catro voluntarios.
Cada un dos implicados no experimento levaba un brazo sen lavar e outro enxaboado cunha de catro marcas populares en EE UU: Dial, Dove, Native ou Simple Truth. Todas elas foron probadas en cada individuo. “O obxectivo era achegar unha proba de que os xabóns podían alterar a atracción dos mosquitos”, explica a SINC Clément Vinauger, do departamento de Bioquímica na VSU e autor do estudo.
No caso dalgúns participantes, os mosquitos sentíanse máis atraídos polas mangas que levaban no brazo lavado con Dove ou Simple Truth que polas do brazo sen lavar. Pola contra, as mangas usadas en brazos bañados con Native tendían a repelelos.
“O xel con aroma de coco tendía a reducir o atractivo da maioría dos voluntarios”
CLÉMENT VINAUGER, bioquímico da Universidade Estatal de Virginia
“Aínda que é demasiado pronto para xeneralizar, observamos que o xel con aroma de coco tendía a reducir o atractivo da maioría dos voluntarios. Isto concorda con informes anteriores, segundo os cales, os derivados do aceite de coco adoitan repeler os insectos hematófagos”, afirma o bioquímico a SINC.
Unha análise dos xabóns revelou un compoñente tamén presente no bourbon americano, o cal parecía escorrentar os insectos. Con todo, Vinauger advirte que os factores ambientais poderían alterar o seu comportamento respecto aos xeles. “Hai varios factores que poderían modular os efectos condutuais que observamos no noso laboratorio”, subliña. Segundo os investigadores, estes achados poderían axudar a desenvolver mesturas químicas que repelan ou atraian os mosquitos.
Como evitar as picaduras
Sobre como podemos evitar as picaduras de mosquito, os investigadores presentan diferentes recomendacións. “Se es un imán para estas criaturas, quizá queiras considerar cambiar o teu xel por algo menos afroitado ou floral”, sinala Vinauger. Con todo, para os países nos que estes animais transmiten graves enfermidades, o científico lembra que “os xabóns non substitúen os repelentes convencionais de eficacia probada”.
Pola súa banda, Voignac destaca a molécula DEET, que demostrou ser un bo repelente. “O problema é que, ao ser sintética, require disolventes para a súa difusión que poden prexudicar os usuarios e o medio ambiente. Por iso algúns países prohibiron o seu uso”, aclara.
Aplicar aceites de coco ou de plantas na pel poden axudar a repeler estes insectos
O investigador tamén propón algúns aceites esenciais de plantas, “aínda que tamén son máis incómodos para a pel e os seus fortes cheiros poden resultar molestos”. Como alternativa, o científico menciona que moitas persoas deciden plantar xeranios xunto ás súas ventás.
O profesor McMeniman recomenda protexer as casas a proba de insectos “con mosquiteras, ventilación artificial ou eliminando fontes de auga estancada e potenciais lugares de refuxio, como os entullos a pouca altura do chan, onde poden descansar e esconderse”.
Ademais, o científico aconsella cubrir o corpo “vestindo unha vestimenta curta con mangas longas e pantalóns para minimizar o acceso dos mosquitos á pel”. Por último, destaca a posibilidade de “aplicarse un repelente persoal de mosquitos rexistrado, que conteña ingredientes activos como picardina ou aceite de eucalipto limón”.
Referencias:
- Mosquito bite prevention through self-assembled cellulose nano crystals (Publicado en PNAS Nexus)
- Human scent guides mosquito thermotaxis and host selection under naturalistic condition (Publicado en Current Biology)
- Soap application alters mosquito-host interactions (Publicado en iScience)
(Non é para publicar) Só comentar unha gralla no titular ao utilizar o pronome. Debería ser “che pican” no canto de “*te pican”. Un saúdo e parabéns polo magnífico e necesario traballo que facedes.