A diabetes tipo 1 é unha gran descoñecida. É unha enfermidade autoinmune que nada ten que ver co excesivo consumo de azucre nin co sedentarismo. Sábese que o sistema inmunitario ataca as células do páncreas que producen insulina, pero a súa causa aínda é un misterio para a ciencia. En Galicia hai preto de 18.000 persoas con diabetes tipo 1, segundo o informe Máis alá da insulina publicado en 2024. Ademais, é a terceira comunidade autónoma —por detrás de Cantabria e Estremadura— con maior prevalencia desta enfermidade, que pode afectar a outros órganos como os riles, os ollos e o corazón. No Día Mundial Contra a Diabetes, que se celebra este venres 14 de novembro, é máis importante ca nunha poñer esta doenza no foco.
Dende Santiago, o equipo da bióloga molecular Iria Gómez Touriño está a desafiar a diabetes tipo 1 na busca de novos fármacos e na investigación dos mecanismos que desencadean a enfermidade. “O diagnóstico é demoledor. Primeiro, porque non se coñece moito a doenza. A xente pensa que fixo algo mal, pero non é así. Segundo, porque implica tomar moitas decisións diarias e limitadoras: Podo comer iso? Podo facer deporte?”. A enfermidade, continúa a bióloga, adoita diagnosticarse na infancia, na adolescencia e en adultos ata os 40 anos. O único tratamento dispoñible a día de hoxe son as inxeccións de insulina, aínda que un novo fármaco aprobado en Estados Unidos e Reino Unido para estudos iniciais abre unha vía de esperanza para os pacientes.
Un fármaco prometedor
“É un tratamento que se administra durante dúas semanas e atrasa a aparición da enfermidade uns 10 anos. Non pode impedir que apareza a doenza, pero non é o mesmo diagnosticar a un neno de 4 anos que a un de 14″, sostén Gómez Touriño, investigadora no Centro de Investigación en Medicina Molecular e Enfermidades Crónicas (CiMUS) da Universidade de Santiago (USC) e no Instituto de Investigación Sanitaria de Santiago (IDIS). Este novo tratamento, que aínda non foi aprobado na Unión Europea, é un avance significativo. Canta máis idade teña o paciente, mellor. O páncreas dun adolescente de 14 anos é máis grande que o dun neno de 4, tivo máis tempo de medrar, de desenvolverse e de ter máis células.
A busca de novos tratamentos e fármacos é imprescindible para a mellora da calidade de vida, pero tamén para ofrecer máis solucións a un número crecente de pacientes. “A incidencia está aumentando. Non sabemos se é o medio de vida, os alimentos, as infeccións víricas do inverno… Dende logo, a nivel de xenética non cambiamos tanto en 50 ou 100 anos”, apunta Gómez Touriño.
A importancia dos cribados
“A enfermidade non comeza cando se recibe o diagnóstico. Cando se detecta é xa unha forma grave, con síntomas como ter moita sede, cansazo extremo e perda de peso. Nese momento, moitas células do páncreas xa morreron. A doenza avanza pouco a pouco“, explica a investigadora do CiMUS e do IDIS. Ante a falta de máis tratamentos e da imposibilidade de previr a diabetes tipo 1, Gómez Touriño apela a unha iniciativa que cada vez ten máis pulo: os cribados. Por un lado están os familiares, cando un dos membros xa ten diagnosticada diabetes tipo 1. Non obstante, a bióloga molecular detalla: “Non ten unha carga xenética tan importante como outras enfermidades. O 90% dos casos son espontáneos”.
O outro tipo de cribados son os poboacionais, que se están a levar a cabo de maneira piloto en hospitais europeos e estadounidenses, pero aínda non se realizan en España. Esta medida iría dirixida a nenos de 2, 6 e 10 anos durante as súas revisións pediátricas periódicas. Cunha análise de sangue pódese medir a cantidade duns auto-anticorpos, é dicir, uns anticorpos que produce o propio corpo contra as proteínas do páncreas. “Non son os que matan as células pero si nos serven como bandeira; como sinal de que algo está pasando neste órgano”, explica Gómez-Touriño. As persoas que presenten estes auto-anticorpos teñen unha probabilidade moi elevada de desenvolver a enfermidade. Polo tanto, isto permitiría actuar con antelación, facer un seguimento máis exhaustivo do paciente e conseguir que teña unha mellor calidade de vida.
Un gran de area dende Santiago
Dende o laboratorio dirixido por Gómez Touriño tratan de poñer o seu gran de area para enfrontarse aos desafíos da diabetes tipo 1. Para iso desenvolven dúas liñas principais de actuación: unha busca novos fármacos e, a outra, céntrase en estudar os mecanismos que causan a enfermidade. “Traballamos con medicamentos pequenos que poidan ir por vía oral, tendo en conta que moitos pacientes son nenos. Buscamos que o fármaco reduza as causas iniciais, a inflamación”, salienta a investigadora do IDIS e do CiMUS. Xa están a traballar con modelos animais, administrándolle terapias experimentais e determinando se desenvolve diabetes de forma espontánea, canto tarda en facelo ou cal é o seu estado de saúde en xeral. Os procesos de desenvolvemento de medicamentos son moi longos e custosos, pero imprescindibles.
A outra liña de investigación baséase en comprender os mecanismos que teñen lugar no páncreas e como iso acaba desencadeando a enfermidade. “Algo ocorre coas células que producen insulina. É como se brillasen; como se lle dixesen ao sistema inmunitario: Ola, estou aquí!”, detalla a bióloga molecular. Nun artigo publicado en 2024 na prestixiosa revista Nature Communications describiron un mecanismo esencial na aparición da diabetes tipo 1. “O timo é un órgano que está enriba do corazón e onde se producen a maior parte de linfocitos T. Son eles os que detectan as nosas proteínas e células e distinguen o estraño do propio. O que vimos neses estudo é que as células xa saen mal adestradas dese centro de adestramento e predispostas a matar células do páncreas cando non deberían”, explica.
Os dous proxectos que lideran Gómez Touriño dende Santiago buscan un halo de esperanza para os pacientes de diabetes tipo 1 representados, por exemplo, na Asociación de Nenas, Nenos e Xente Nova con Diabetes de Galicia (Anedia). É un dos colectivos que traballa incansablemente para mellorar a concienciación sobre unha enfermidade aínda descoñecida e para impulsar o financiamento de liñas de investigación como as de Gómez Touriño. A investigadora do IDIS e do CiMUS non descarta que, no futuro, se poida atopar unha cura. Pero apela ao realismo e ás circunstancias actuais: continuar investigando para mellorar a vida dos 18.000 galegos e galegas cunha enfermidade sobre a que aínda existen moitos tabús.
