O informe do Consello Internacional de Monumentos e Sitios (Icomos) conclúe que “a paisaxe acuática da Ribeira Sacra non debería ser inscrita na Lista do Patrimonio Mundial”. O organismo asesor da Unesco considera que a candidatura non acredita de maneira suficiente un Valor Universal Excepcional que xustifique a súa inclusión. Con todo, o conselleiro de Cultura, Lingua e Xuventude, José López Campos, asegurou que tanto a Xunta de Galicia como o Goberno central apostan por “manter viva a candidatura”, cuxa avaliación definitiva terá lugar a finais do próximo mes en Corea do Sur.
A proposta presentada baseábase na idea da “paisaxe acuática” como elemento diferencial da Ribeira Sacra. Con todo, o Icomos non considera que este aspecto constitúa o seu trazo distintivo nin o factor que lle outorgaría un carácter excepcional a nivel mundial. Ademais, o informe recoñece a riqueza patrimonial da zona —como as terrazas de cultivo, os muíños de auga e os asentamentos histórico. Con todo, advirte de que a ampla diversidade de atributos non constitúe, por si soa, “un factor determinante do Valor Universal Excepcional”. Pero, cales son os motivos concretos desta valoración negativa?
Non é unha paisaxe suficientemente representativa
A Unesco considera que a argumentación da Ribeira Sacra como un “exemplo sobresaínte” non resulta suficientemente sólida como para xustificar a súa inclusión na Lista do Patrimonio Mundial. Segundo o informe, a análise comparativa que sustenta a candidatura baséase principalmente en exemplos representativos, unha metodoloxía que non permite demostrar que a Ribeira Sacra constitúe unha paisaxe única a escala mundial en relación con outros sistemas agrícolas e rurais tradicionais. Entre os exemplos que aporta o Estado Parte figuran a categorización xeomorfolóxica dos vales fluviais, a énfase na costa atlántica europea e o recurso a mostras representativas para establecer comparacións.
Falta de coherencia do informe
A candidatura da Ribeira Sacra presentouse baixo o Criterio (v) da Unesco, que recoñece paisaxes culturais consideradas exemplos sobresaíntes de asentamentos humanos tradicionais ou de usos da terra e do mar representativos da interacción entre as persoas e o medio ambiente, especialmente cando se atopan ameazados por procesos de cambio irreversible. A proposta destacaba a capacidade de adaptación ás difíciles condicións ambientais, reflectida nas prácticas agrícolas desenvolvidas en terreos de forte pendente. Tamén poñía en valor o aproveitamento histórico dos recursos hídricos, dende os tradicionais muíños de auga ata as infraestruturas hidroeléctricas construídas entre os séculos XIX e XX.
Con todo, o Icomos considera que a candidatura non logra demostrar de maneira convincente este criterio: “Se ben as impresións interesantes de períodos históricos de reliquias son lexibles na paisaxe e seguen empregando (como o patrón de microparcelas e terrazas), non se demostrou a integración e as interrelacións destes cos moitos outros atributos propostos”.
A incerteza demográfica
Na documentación, tanto a Xunta como o Goberno recoñecían os retos derivados do envellecemento da poboación e do declive demográfico. Con todo, sinalaban que esta tendencia comezou a moderarse nos últimos anos grazas ás oportunidades xeradas polo sector vitivinícola, a xestión do patrimonio e o turismo cultural. A pesar diso, o Icomos advirte de que a conservación dos valores patrimoniais da paisaxe e o mantemento da funcionalidade a longo prazo das parroquias dependen en gran medida da continuidade da poboación local. Aínda que o Estado non considera a evolución demográfica unha ameaza directa para o ben proposto, o organismo asesor da UNESCO mostra preocupación polo seu impacto futuro. “O ben proposto é vulnerable a un futuro descenso da poboación (incluído calquera aumento futuro na proporción de propietarios ausentes)”, recolle o informe.
As centrais hidroeléctricas do século XX
Durante o século XX, na Ribeira Sacra comezáronse a incluír encoros e centrais hidroeléctricas como parte da valor da paisaxe. Mentres que o Goberno argumenta que son a evolución natural dos muíños, o Icomos rexeita esta visión. No informe, reflicten que “o establecemento de encoros hidroeléctricos durante o século XX tivo algúns impactos na paisaxe“, como o uso da terra, a biodiversidade, a calidade da auga e as modificacións dos edificios, asentamentos e a agricultura. Ademais, o documento advirte que a Ribeira Sacra afronta outras ameazas que poden compormeter a súa conservación: perda de diversidade biológica, fragmentación dos hábitats naturais, cambio climático e incendios forestais.
Autenticidade e integridade, en cuestión
Outro dos aspectos clave sinalados polo Icomos refírese ás condicións de integridade e autenticidade que debe cumprir un ben para optar á declaración de Patrimonio Mundial. A primeira avalía se o lugar conserva os elementos necesarios para expresar os seus valores e e a segunda examina a singularidade dos atributos da súa relevancia patrimonial. Neste caso, o organismo non cuestiona o estado de conservación da Ribeira Sacra; o problema, segundo a avaliación técnica, é que a candidatura non conseguiu demostrar previamente a existencia dun Valor Universal Excepcional, requisito indispensable.
A pesar desta valoración desfavorable, a Xunta mantén a súa aposta pola candidatura. O conselleiro de Cultura, Lingua e Xuventude, José López Campos, asegurou que as administracións implicadas están dispostas a “defender o proxecto ata o final” durante o proceso que culminará coa decisión do Comité do Patrimonio Mundial.
