Covid-19 é o nome da doenza que provoca o coronavirus SARS-Cov-2.

Da malaria ao Covid: historia e polémica dos nomes das enfermidades

A OMS quere poñer nomes neutros as doenzas, despois dos graves problemas cos nomes de gripe, cólera, cancro, dengue, malaria, tuberculose ou sida

Por Federico Kukso/SINC

Gripe, cólera, cancro, dengue, malaria, tuberculose, alzhéimer, párkinson, ébola, zika, chikungunya, sida… cada doenza foi nomeada con criterios distintos en cada época e cultura. Coa infección por coronavirus, a Organización Mundial da Saúde quere rematar con décadas de estigmatización e confusión.

“COVID-19. Vouno deletrear: COVID guion un nove. COVID-19”.

Foi o 11 de febreiro pasado. A pouco máis dun mes do comezo da epidemia desatada polo coronavirus 2019-nCoV, o director xeral da Organización Mundial da Saúde comezou unha conferencia de prensa cun bautismo. “Segundo as pautas acordadas entre a OMS, a Organización Mundial de Sanidade Animal e a Organización das Nacións Unidas para a Agricultura e a Alimentación ─anunciou o etíope Tedros Adhanom Ghebreyesus─, tivemos que atopar un nome que non se referise a unha localización xeográfica, un animal, un individuo ou un grupo de persoas, e que sexa facilmente pronunciable”.

Daquela se tiñan reportado 42.708 casos en China, así como a morte de mil persoas a mans dunha enfermidade respiratoria que oficialmente non tiña nome pero que era xa coñecida entre tanta confusión como a “gripe de Wuhan”.

“Os nomes das enfermidades son difíciles de cambiar unha vez que se establecen no uso común a través de internet, mesmo sendo un nome inapropiado”, agregou Adhanom. “Ter un nome é importante para evitar o uso doutras denominacións que poden ser inexactas ou estigmatizantes”.

Nos últimos anos, xurdiron varias enfermidades infecciosas humanas novas. O uso de nomes como “gripe porcina” ─gripe A ( H1 N1)─ ou “Síndrome respiratoria do Medio Oriente” ─ MERS─ tivo impactos negativos non desexados en sectores económicos. En 2009, o goberno exipcio ordenou a matanza da poboación porcina, uns 300.000 animais, a pesar de que era propagada por humanos.

Nomes que incitan ao odio

Estes dous non son os únicos casos de etiquetaxes confusas e inapropiadas de ameazas para a vida. O virus do Ébola leva o nome dun río na República Democrática do Congo.

Ao virus do Zika coñecémolo por un bosque de Uganda, onde foi descuberto por primeira vez en 1974. A síndrome pulmonar por hantavirus está vinculada á área do río Hantan en Corea do Sur.

E a enfermidade de Lyme recibiu o seu nome pola cidade de Connecticut, onde se identificou por primeira vez en 1976.

“Isto pode parecer un problema trivial para algúns ─indica o médico xaponés Keiji Fukuda, Subdirector Xeral de Seguridade da Saúde da OMS─, pero os nomes das enfermidades realmente importan ás persoas directamente afectadas. Temos visto que algúns provocan unha reacción violenta contra membros de comunidades relixiosas ou étnicas particulares, crean barreiras inxustificadas para viaxar e para o comercio e desencadean o sacrificio innecesario de animais. Isto pode ter graves consecuencias para a vida das persoas”.

Covid-19 e saúde mental: como actuar durante o abrocho da doenza

Non hai que esquecer que o primeiro nome da sida a comezos de 1980 foi GRID, ou “enfermidade inmune relacionada coa homosexualidade” en inglés. Así apareceu nun artigo publicado en 1982 en The New York Times titulado “Novo trastorno homosexual preocupa aos oficiais de saúde”. Por entón, os medios só alimentaron a psicose e a estigmatización cos termos pexorativos que usaron: “cancro rosa”, “peste gai” ou “síndrome homosexual”.

Fantasía negra

Os nomes viaxan máis lonxe e máis rapidamente que as enfermidades. Desde moito antes do nacemento da internet e as redes sociais, impulsados polo medo e o misterio, contaminan o imaxinario colectivo. Como lembra Susan Sontag no seu libro “A enfermidade e as súas metáforas”, poden inspirar fantasías, infundir terror, coma se fosen “un animal de rapina, perverso e invencible”.

A peste negra foi a pandemia máis devastadora na historia da humanidade, que golpeou Europa e Asia no século XIV. Abundan explicacións populares que atribúen o seu nome á aparición previa dun cometa negro, á gran cantidade de persoas que lucían loito, as imaxes da enfermidade como un home montado nun cabalo negro ou ao ennegrecimiento da carne putrefacta nas horas finais antes da morte.
A xeración que a sufriu coñeceuna como a moria grandissima, a mortalega grande, très grande mortalité, grosze Pestilentz e huge mortalyte: algo así como a “Gran Mortaldade” ou a “Gran Morte”.

A denominación de morte negra aplicada á peste bubónica xurdiu en Suecia en 1555 (swarta döden), en Dinamarca en 1605 (den sorte Død) e en Inglaterra no século XVIII (black death). Os musulmáns, en cambio, coñecérona como a gran destrución e o “ano da aniquilación”.

Apelidos patolóxicos

Noutros casos, as enfermidades recibiron o seu nome en honra ao primeiro médico que describiu os seus síntomas. Trátase dunha homenaxe polémica porque implica asociar o nome a un mal que só carrexa dor e, en moitos casos, morte.

En 1817, o cirurxián inglés James Parkinson identificou unha enfermidade crónica e lentamente progresiva do sistema nervioso caracterizada por unha combinación de tremor, rixidez e postura encorvada. Denominouna “parálise axitante”.

60 anos despois, o neurólogo francés Jean-Martin Charcot propuxo denominala tal cal a coñecemos hoxe: enfermidade de Parkinson (sen o “mal” que lle antecedía, descartado polas connotacións negativas que arrastraba).

En 1906, o psiquiatra alemán Alois Alzheimer observou cambios peculiares no cerebro dunha muller que morrera despois de sufrir perda de memoria, desorientación, paranoia e un comportamento impredicible. E a enfermidade de Chagas foi identificada en 1909 polo médico brasileiro Carlos Chagas.

De raíces e linguas

Outras enfermidades, en cambio, teñen antigas raíces gregas ou latinas. A palabra cólera deriva do grego “cholē”, que significa bilis: na Antigüidade pensábase que a sobreabundancia desta secreción producida polo fígado era a responsable da enfermidade intestinal infecciosa que provoca fortes diarreas, vómitos e deshidratación.

Outro caso é o da malaria, cuxo nome deriva de mal aria (‘mal aire’ en italiano medieval), pois se pensaba que era transmitida polo aire contaminado.

Coas décadas, os significados orixinais de moitas aflicións terminan esquecidos, sepultados pola historia e o sufrimento. O nome do virus que provoca a febre chikungunya vén da lingua africana makonde, que quere dicir “dobrarse pola dor”. Foi detectado por primeira vez en Tanzania en 1952.

Matemáticas para explicar a evolución do coronavirus

No caso do dengue non hai unha senón varias hipóteses da orixe do nome desta enfermidade transmitida por mosquitos que, mentres o mundo segue atentamente ao coronavirus, golpea a América Latina coa peor epidemia da súa historia. A Organización Panamericana da Saúde xa reporta tres millóns de casos.

Uns pensan que vén de “ki denga pepo” que en swahili quere dicir “ataque repentino causado por un espírito malo”, como a coñecían os escravos africanos levados a América en 1830.

O médico español Agustín Pedro Pons, en cambio, sostiña que aludía “á marcha especial, presuntuosa, dandy, melindrosa, denguera, con que o suxeito vese obrigado a camiñar debido ás mialxias lumbares que o envaran”.

Os ingleses chamábana “dandy fever” (febre do dandy), mentres que en Estados Unidos dicíanlle febre quebrantahuesos ( reakbone fever). O médico Cristóbal Nieto de Pina chamouna “quentura benigna de Sevilla” a fins do século XVIII, o cal non evitou as denominacións máis creativas.

Pola súa benignidade algúns lle dicían “a piadosa”; pola erupción da pel, “quentura vermella”; porque a adquirían ao chegar a Filipinas ou América, “febre de aclimatación”; por coincidir na época dos dátiles, “febre datilera”.

Noutros casos, a responsabilidade estaba nas estrelas: a palabra “influenza” (ou gripe) oculta o desconcerto da súa orixe. No século XVI, os italianos adoptaron esta palabra para referirse a enfermidades provocadas pola “influencia das estrelas”. Vén de “fluere”, que se pensaba que era unha emanación emitida por estrelas que gobernaban os asuntos humanos.

A culpa é do outro

En moitas ocasións, a denominación das enfermidades estivo guiada por intencións políticas. Na Europa do século XIV, nun momento de guerra constante, cada nación tendía a culpar aos seus inimigos por enfermidades contaxiosas.

A sífilis fixo o seu debut europeo en 1495. Aínda que a súa orixe aínda está en disputa ─agasallo do “Novo Mundo” ou enfermidade preexistente?─, crese que foi levada a Nápoles polas tropas españolas enviadas para apoiar ao rei Alfonso II contra Carlos VIII de Francia. A dispersión do exército de mercenarios do rei francés sería responsable da rápida propagación da sífilis en todo o continente.

Os franceses coñeceron esta enfermidade de transmisión sexual causada por unha bacteria como “a enfermidade napolitana” (aínda que tamén como “Peste de Bordeus” e “Mal de Nyort”); mentres que para os italianos era “a enfermidade francesa” (morbus gallicus).

Falece a primeira persoa por SARS-CoV-2 en Galicia, que suma 135 casos

Para os portugueses foi a “sarna de Castela”, mentres que en Castela coñecíana como o “mal dos portugueses”. Os rusos chamárona “a enfermidade polaca”, os polacos “a enfermidade alemá” (morbus germanicus) e no medio Oriente, “o mal estranxeiro”.

A comezos do século XVI, o médico francés Jean Fernel denominouna lúes venera ─epidemia de Venus, o “estigma vergonzante que deixaban no corpo os praceres carnais”─.

Adoptou o seu nome actual en 1530 cando o médico e poeta italiano Girolamo Fracastoro publicou un poema pastoral sobre a enfermidade, Syphilis sive de morbo gallico, protagonizada por un pastor chamado Syphilus quen recibiu o mal como castigo despois de desafiar aos deuses. O nome máis neutral terminou quedando co tempo.

Enfermidades sen pasaportes

En 1918, unha estraña enfermidade empezou a viaxar polo mundo. E con ela, o medo. Milleiros de persoas empezaron a enfermarse: padecían debilidade, pneumonía, problemas estomacais, dificultades para respirar, confusión e febre.

As funerarias non podían facer os cadaleitos rápido dabondo e os sepultureiros traballaban dende o amencer ata o solpor. Os médicos non sabían como tratar ás persoas nin entendían ben que a causaba. A enfermidade tivo moitos nomes ao principio. En Arxentina, os diarios e revistas referíanse a ela como “influenza dos campamentos” e “xerme dos hunos”.

Comezárona a chamar en todo o mundo “gripe ou influenza española”, aínda que a mutación máis mortal do virus probablemente non se deu en España senón nos Estados Unidos. Foron os soldados norteamericanos que propagaron o mal en Europa ao combater na Primeira Guerra Mundial.

O nome co que quedou inmortalizada débese a que os primeiros casos informáronse xustamente en España pois, como país neutral na por entón chamada Gran Guerra, non se practicaba a censura na prensa tan sistematicamente como si acontecía en Alemaña, Gran Bretaña e Francia, onde se controlaba todo o que se publicaba para non danar a moral das súas poboacións.

En España, en cambio, foi coñecida ao principio como “a gripe europea”, ata que, impulsada pola popularidade da zarzuela A canción do esquecemento, moitos medios a rebautizaron o mal co nome “soldado de Nápoles” por ser tan pegadiza como o coro que todos tarareaban. Non sabían que a segunda onda sería moito máis letal. En total, a gripe matou ao 6 % da poboación mundial, entre 50 e 100 millóns de persoas.

O toque do rei

En 1528, o escritor Thomas Paynell describiu ao cancro como “un tumor melancólico que come partes do corpo”. O seu nome, segundo detallou Galeno no século II, inspirábase no parecido entre as veas inchadas dun tumor externo e as patas dun cangrexo.

A palabra tuberculose ─do latín tuberculum, diminutivo de tuber, vulto─, pola súa banda, significa protuberancia ou excrecencia e foi empregada por primeira vez no século XVII polo anatomista Franciscus Sylvius de Leiden, a quen tamén se lle atribúe a invención da xenebra.

Unha das primeiras referencias á tuberculose atópase nos antigos textos da literatura india, os Vedas, no 1500 a. C., onde é denominada “yaksma”. No século V a. C., Hipócrates e os seus seguidores describírona como “phthysis”, a causa máis frecuente de enfermidade do seu tempo. Para os chineses era “xulao bing”, para os romanos “consumptione” e para os incas “chaky oncay”.

Desde a Idade Media, á inflamación dos ganglios linfáticos do pescozo ─hoxe coñecida como escrófula, un proceso infeccioso causado por Mycobacterium tuberculose─ foi chamada tanto en Inglaterra como en Francia “o mal do rei” pois se pensaba que só se curaba co toque da realeza.

A práctica comezou co rei Eduardo o Confesor en Inglaterra (século XI) e Felipe I en Francia (século XII): en grandes cerimonias, os monarcas demostraban ante o pobo o seu dereito para gobernar outorgado por Deus ao tocar a persoas afectadas pola enfermidade debaixo do queixo mentres un capelán recitaba a Biblia. Os tocados ademais recibían moedas de ouro especiais chamadas “pezas táctiles” como amuletos.

A tuberculose moldeou a vida social no século XIX. Por entón, os románticos consideraron á “peste branca” ou “mal du siècle” como unha variante da enfermidade do amor, un exceso de paixón, a “enfermidade do artista” como a retratou Thomas Mann na montaña máxica.

A delgadez e palidez fantasmal que resaltaba as veas, as fazulas sonrosadas, os ollos brillantes e os beizos vermellos impulsou que se considerase unha enfermidade elegante a pesar da tose permanente, a diarrea implacable, a febre e a expectoración de flema e sangue.

Artistas e pensadores como Alexander Pope, Friedrich Schiller, Anton Chekhov, John Keats, Paul Gauguin, Sø ren Kierkegaard, Guy de Maupassant, Molière, Henry David Thoreau, Walt Whitman e George Orwell, entre moitos outros, sufrírona.

Por fin, separouse definitivamente cancro de tuberculose en 1882, cando o microbiólogo alemán Robert Koch descubriu coa axuda do microscopio que a tuberculose era unha infección bacteriana. Ao día de hoxe segue sendo unha das enfermidades máis letais do mundo.

Enfermidades de mil nomes

Ata fins do século XIX, reinou a confusión na medicina: unha mesma enfermidade podía ser coñecida con nomes totalmente distintos en diferentes países ou mesmo cidades.

Algúns dos primeiros intentos de clasificar sistematicamente as enfermidades realizáronse previamente nos séculos XVII e XVIII. Por exemplo, despois de clasificar plantas, o sueco Carl von Linneo centrou a súa atención na clasificación de enfermidades. O resultado do seu estudo foi Genera Morborum, publicado en 1759. Neste texto dividiu as enfermidades en clases, ordes e especies. Así falou de febres con erupcións cutáneas, febres críticas e febres derivadas da inflamación.

En 1769, William Cullen publicou un breve folleto, Synopsis Nosologiae Methodicae, que organizou as enfermidades de maneira similar segundo os seus síntomas. Alí diferenciou 34 variedades de reumatismo crónico e incluíu a gota entre as neuroses.

Estes esforzos, con todo, considéranse hoxe de pouca utilidade, en gran parte polas inconsistencias na nomenclatura. En 1893 creouse un sistema uniforme e foi entón cando o Instituto Internacional de Estatística adoptou a primeira clasificación global de enfermidades.

O responsable desta tarefa titánica de detallar os nomes e trazos de cada un dos inimigos da saúde humana foi o demógrafo francés Jacques Bertillon. A obsesión pola orde corría na súa familia. O seu irmán Alphonse, ademais de criminólogo e antropólogo, foi o creador do polémico sistema de identificación de delincuentes mediante medidas antropométricas (lonxitude, anchura, forma e cores de distintas partes do corpo), adoptado en España en 1896.

Presentado en Chicago, o traballo do francés era unha síntese dos sistemas que viñan usándose en Inglaterra, Alemaña e Suíza. A Clasificación de Bertillon de Causas de morte ─como se chamou ao principio─ foi rapidamente adoptada por varios países. Desde entón, houbo once versións deste catálogo de clasificación de diagnóstico.

Con todo, foi en 2015 cando a Organización Mundial da Saúde estableceu os parámetros para unha correcta denominación, segundo os cales o nome dunha enfermidade debe consistir en termos descritivos xenéricos, baseados nos síntomas que causa a enfermidade. Se se coñece o patóxeno, debe formar parte do nome.

“A historia demostra que identificar unha nova enfermidade polo seu lugar de orixe pode conducir á estigmatización, así como influír nas percepcións de risco”, indica Mari Webel, historiadora da saúde pública da Universidade de Pittsburgh.

Haberá que ver nuns anos se os estragos provocados globalmente pola enfermidade COVID-19 permitirán esquecer á cidade de Wuhan e aos seus desafortunados habitantes.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.