Número de cemiterios por 1.000 habitantes nos concellos de Galicia. Fonte: Dominic Royé.
Número de cemiterios por 1.000 habitantes nos concellos de Galicia. Fonte: Dominic Royé.

O mapa dos defuntos en Galicia: os concellos con máis cemiterios por habitante

Un traballo do xeógrafo da Universidade de Santiago Dominic Royé amosa o número de camposantos en proporción aos habitantes en cada municipio

Hai cemiterios en Galicia, sobre todo nas zonas máis despoboadas da parte oriental, onde as persoas morren máis dunha vez. Acontece tamén nos camposantos onde a xente aínda acode a visitar a quen xa non está; de cando en vez vense nichos con flores murchas, ou ben de plástico, para quen non pode ou non quere refrescar cada pouco a lembranza con ramos novos. Pero existen tamén lugares, diciamos, nos que a xente morre de novo porque ninguén visita os cemiterios. Un destes exemplo está na igrexa de San Pedro de Esperante, no Courel, onde a herba xa medra por riba das tumbas do camposanto sen que ninguén a manteña a raia.

Son lugares onde os vivos xa case tampouco están. En Folgoso do Courel, por exemplo, a poboación caeu un 84,1% desde o ano 1900. De máis de 6.000 habitantes pasouse a menos de 1.000. Con todo, os cemiterios, moitos case abandonados, onde por non haber xa non hai enterros, seguen amosando como eran estes lugares antes do éxodo. E os mapas, como moitas veces, axudan a ver como está a situación. Así o fixo o investigador da Universidade de Santiago Dominic Royé, experto en sistemas de información xeográfica, que a partir dos datos do Instituto Galego de Estatística e de Open Street Maps cartografou a densidade de cemiterios nos concellos de Galicia.

Cemiterio semiabandonado na aldea de Esperante, no Courel. Foto: R. Pan.
Cemiterio semiabandonado na aldea de Esperante, no Courel. Foto: R. Pan.

Segundo os datos recollidos por Royé, Samos é o municipio con maior densidade de cemiterios por cada 1.000 habitantes, con 14,7 camposantos. E en canto á área, é outro municipio lucense, Pol, o que máis espazo ten para cada persoa nos seus camposantos (10,5 metros cadrados por habitante).

Aclara o xeógrafo da USC, que pode haber inexactitudes nos datos, debido a factores como a dificultade de cartografar todas as áreas catalogadas como cemiterios, a construción de novos recintos, o solapamento e desaparición dalgúns deles debido a diversas obras e reformas nos adros das igrexas, onde adoitan estar moitos dos camposantos.

Despoboamento e parroquias, factores clave

Explica Royé que a idea xurdiu a partir dun cartógrafo estadounidense que traballa para a axencia meteorolóxica NOAA, e que analizou os cemiterios no país norteamericano. “Había patróns curiosos, como que as maiores densidades se daban nos lugares onde houbo máis batallas durante a Guerra de Secesión, por exemplo”.

Xurdiu entón a pregunta de como sería a distribución en Galicia e España, que Royé difundiu a través das redes nas últimas semanas, coincidindo coa proximidade da festividade de Todos os Santos. Conta que hai dous factores principais que explican a diferente distribución dos camposantos no país. Por unha parte, o despoboamento do leste de Galicia, sobre todo nas montañas de Lugo e Ourense, provoca que persistan camposantos en parroquias onde hoxe apenas quedan veciños.

Comparativa dos cemiterios por cada 1.000 habitantes (esquerda) no mapa elaborado por D. Royé e número de habitantes por parroquia, segundo datos do IGE. No mapa da dereita, a cor máis escura indica unha menor poboación por parroquia.
Comparativa dos cemiterios por cada 1.000 habitantes (esquerda) no mapa elaborado por D. Royé e número de habitantes por parroquia, segundo datos do IGE. No mapa da dereita, a cor máis escura indica unha menor poboación por parroquia.

E por outra banda, a outra pata desta densidade é a cantidade de parroquias existentes en cada concello. Polo menos cada unha delas, xunto coa súa igrexa, conta co seu camposanto, case sempre situado no adro do templo, e coa maioría dos enterramentos en forma de sepultura. Este tipo de cemiterio é, segundo a clasificación realizada por autores como Antonia Pérez Naya (2005), o máis habitual nas zonas rurais de Galicia, aínda que nos últimos anos deu paso aos cemiterios construídos de novo, que adoitan estar afastados dos núcleos de poboación, e con enterramentos en forma de nicho, aumentando a superficie dispoñible para as sepulturas.

Así, na Galicia occidental, cun elevado número de habitantes por cada parroquia e unha densidade de poboación maior, os cemiterios son de maior tamaño sobre todo nas vilas. E na zona oriental, ademais do despoboamento, o factor do relevo provoca que os cemiterios aparezan en maior número. Unha das posibilidades para explicar esta situación é que moitas veces, en zonas illadas, os traxectos para levar os cadaleitos ao cemiterio eran complicados, e por iso moitas aldeas tiñan o seu propio camposanto. Isto vese no mapa en zonas como Valdeorras, O Courel ou os Ancares, onde lugares case abandonados manteñen os seus cemiterios. Así, concellos como A Veiga, Samos, Navia de Suarna, O Incio ou Cervantes, con máis de 20 parroquias, teñen menos de 70 habitantes de media por cada unha delas.

Cemiterios na zona de Trives e Valdeorras, onde o relevo e a dispersión provocan unha alta densidade de camposantos.
Cemiterios na zona de Trives e Valdeorras, onde o relevo e a dispersión provocan unha alta densidade de camposantos.

O xeógrafo realizou tamén os cálculos para o resto de España e Europa, que se poden ver baixo estas liñas, e que amosan, sobre todo no caso da Península, a presenza de camposantos nas zonas de menor densidade de poboación.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.