Militares e bombeiros, nunha das localidades afectadas polo sismo. / Ministero della Difesa.

Con fallas activas sempre haberá terremotos

O sismo de Italia pon de manifesto o poder destructor destes fenómenos e a vulnerabilidade ante as fallas activas

Militares e bombeiros, nunha das localidades afectadas polo sismo. / Ministero della Difesa.

Por José J. Martínez Díaz – Xeodinámica UCM- para SINC

A zona afectada polo recente sismo en Italia localízase na rexión xeolóxica dos Apeninos, no centro da península italiana. Trátase dunha zona de gran complexidade xeolóxica e elevada actividade tectónica recente, non moi diferente á que podemos atopar en certas rexións da Península Ibérica, sobre todo, o sur e sueste.

Isto fai expoñer varias cuestións: por que se produciu este evento?, a que se debe o elevado número de vítimas?, podería acontecer algo parecido en España? A explicación xeolóxica preliminar do terremoto pode axudarnos a respondelas.

O terremoto de Rieti alcanzou unha magnitude momento (Mw) 6,2 e o seu epicentro localizouse a menos de 10 quilómetros de profundidade. A península italiana é unha zona de moi elevada actividade sísmica e o recente sismo é un máis dos moitos de magnitude destrutiva que ocorreron na rexión.

De feito, sitúase exactamente a metade de camiño entre os dous últimos terremotos destrutivos acontecidos no país: o de Umbria, de 1997, cunha magnitude de 6,1, e o de L’Aquila de 2009, que rexistrou unha magnitude de 6,3. O primeiro causou once vítimas mortais, mentres que o segundo superou as 300. O terremoto de Rieti vai camiño de superar esta cifra.

“A causa xeolóxica é a reactivación dunha das fallas da rexión, en colisión co mar Tirreno”

A causa xeolóxica deste último sismo débese á reactivación dunha das moitas fallas activas que existen na rexión. Os datos GPS existentes ata a data amosannos a velocidade á que se deforma a codia superior debido ao movemento relativo das placas tectónicas da zona e indican que o terremoto foi nunha zona onde se produce un claro cambio de orientación e lonxitude dos vectores de velocidade de deformación.

Iso induce que as fallas activas da rexión que presentan orientacións NW- SE están sometidas a un proceso de extensión NE-SW asociado, á súa vez, ao proceso que xera a apertura da conca do mar Tirreno.

Se nos fixamos nas primeiras réplicas tras o evento, agrúpanse formando unha nube de orientación NW-SE, aproximadamente paralela a fallas activas da zona e ao mecanismo focal do sismo calculado polos sismólogos do Instituto Nacional de Xeofísica e Vulcanoloxía de Italia (INGV), que indica que se trata de fallas de tipo normal e, de novo, orientación NW-SE.

A área que abranguen as primeiras réplicas adoita informar do tamaño do tramo de falla que se desprazou, neste caso, uns 20 quilómetros de lonxitude por, polo menos, 10 quilómetros de profundidade. Por tanto, a causa xeolóxica do terremoto parece bastante evidente.

A falla concreta responsable ten que ser identificada a partir dos estudos que os xeólogos de distintos grupos están a realizar sobre o terreo e que proseguirán durante semanas e meses. Se botamos unha ollada ás fallas activas coñecidas na zona, e que están catalogadas na base de datos de fallas italianas (DISS) que pode consultarse online, hai varias próximas.

O feito de que o terremoto superase a magnitude 6 e sexa moi superficial, inducise probablemente a que o deslizamiento no plano de falla afectase a todo o espesor da codia superior e xerase rupturas superficiais do terreo a modo de escarpes.

Estes serán estudados nas vindeiras semanas e poderán dar moita información non só deste terremoto, senón dos movementos prehistóricos que puidese xerar a mesma falla e que serán estudados mediante escavacións paleosísmicas.

En canto ás causas dos elevados danos, temos que ter en conta a combinación de varios factores: uns de carácter natural e outros, antropoxénicos.

Os primeiros datos dispoñibles de medidas da aceleración máxima da sacudida do chan indican que na zona próxima ao epicentro superou o valor de 0,45 g. Para facernos unha idea, moito maior que a xerada no terremoto de Lorca, que non pasou de 0,36 g. Ademais, a rexión afectada por estas aceleracións é máis ampla e abarca numerosas poboacións.

“O sismo de Rieti foi unhas trinta veces maior que o de Lorca”

Estes días están comparando este terremoto e os seus danos co de Lorca, pero hai que deixar claro que non son comparables. O sismo de Rieti foi unhas trinta veces maior que o de Lorca, de aí os danos tan elevados se os comparamos, tendo en conta que as tipoloxías construtivas das zonas rurais de ambas as rexións non son moi distintas.

Mentres que o terremoto de Lorca afectou unha área moi reducida e próxima ao epicentro (xa que só se desprazou un tramo de falla duns 3 por 3 quilómetros), o de Rieti afectou a numerosas poboacións (o tramo de falla desprazada neste caso debeu de ser da orde do 20 por 10 quilómetros).

Ademais destas causas xeolóxicas, na avultada cifra de vítimas influíu a moi elevada vulnerabilidade das construcións dos pobos afectados, moitas situadas en ladeiras e relevos escarpados, e unha porcentaxe significativa construídas en fábrica de mampostería ou ladrillo sen armar, moi pouco resistentes ás sacudidas horizontais e de alta frecuencia que inducen os terremotos nos edificios situados a pouca distancia da falla xeradora.

Á pregunta de se un evento como este pode repetirse no futuro en Italia ou mesmo se podería acontecer en España hai que dicir rotundamente si. Alí onde hai fallas activas de gran lonxitude (maiores de 5 ou 10 quilómetros), houbo e haberá terremotos.

De feito, en España producíronse sismos catastróficos de magnitudes similares ou mesmo maiores en épocas históricas, sobre todo na rexión das cordilleiras Béticas e en Pireneos. Non hai máis que consultar o catálogo de sismicidade histórica do Instituto Xeográfico Nacional accesible online.

O que, de momento e desgraciadamente, non podemos facer os científicos que traballamos en fallas activas é afirmar cando se van a producir, é dicir, predicilos. Si podemos levar a cabo estimacións probabilistas a medio e longo prazo, e escenarios deterministas dos terremotos potencialmente catastróficos que poden xerar as fallas dunha rexión.

“Un evento como este podería repetirse en España”

Todos estes estudos deben ser utilizados para mellorar as normas de construción sismorresistente das novas edificacións, sobre todo, naquelas poboacións próximas ás fallas. O problema das edificacións antigas, especialmente nas zonas rurais e centros urbanos antigos, é de máis difícil resolución se non se expoñen proxectos de reedificación ou de reforzamento para reducir a súa vulnerabilidade. Trátase, sen dúbida, dun dos retos no eido da xestión do risco sísmico que teñen os países da rexión mediterránea, sísmicamente activa e con numerosas poboacións antigas, cunha porcentaxe importante de vivendas construídas sen aplicar normas sismorresistentes.

A xeoloxía permítenos saber cal é o tamaño dos terremotos que poden acontecer nunha rexión e a sismoloxía axúdanos a estimar que aceleración do chan poden xerar. A clave para aproveitar este coñecemento en beneficio da sociedade é utilizar eses datos para mellorar as normas de construción de maneira axeitada, aplicalas e, por suposto, vixiar o seu cumprimento.

Deixar unha resposta

XHTML: Podes empregar estas etiquetas: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.