O botafumeiro da catedral de Santiago é un dos símbolos galegos. O seu icónico movemento realízase a través da man de oito tiraboleiros e un histórico mecanismo. Este último estivo funcionando sen parar durante máis de catro séculos, ata o ano pasado. O proxecto de restauración do enxeño compostelán executouse ao longo de varios meses en 2024. Agora, grazas a un vídeo publicado pola institución santiaguesa, coñecemos como se realizou este proceso.
A peza audiovisual, que ten unha duración de pouco máis de 15 minutos, explica a historia do grande incensario, así como os motivos e os traballos realizados para devolver ao seu mecanismo a un estado o máis orixinal posible. Segundo narra o arquitecto do proxecto, Javier Alonso, “tras a caída dun parafuso decidiuse baixar o enxeño e, ao examinalo, descubríronse outros danos e arranxos sen coherencia, polo que se decidiu realizar unha reparación integral“.
Desaxustes importantes
Ideado polo aragonés Juan Bautista Celma en 1602, a maquinaria responsable do movemento do botafumeiro segue a ser a mesma na actualidade. Está composta principalmente por dous tambores de madeira con cadanseus discos nas marxes, un eixe de ferro e guías para as cordas, entre outras pezas. “Ao desmontala apreciáronse desaxustes importantes nos dous tambores. Ademais, comprobouse que o eixe estaba descentrado, o que causaba vibracións ou un mal funcionamento”, explica no vídeo o mecánico Jesús Puente.
Non eran os únicos desperfectos que mostraba o mecanismo. Entre outras, atopáronse varias folguras, pequenas roturas, gretas e reparacións parciais “que desvirtúan o conxunto”, como empregar madeiras que non eran orixinais. “A parte máis pequena dos dous tambores estaba máis desgastada polo roce da corda. Nese punto vese que se substituíu a madeira por outra que non era de nogueira ou carballo”, explica o carpinteiro Rubén González.
Restauración
Así, segundo detalla no vídeo o arquitecto Alonso, “a pauta xeral foi devolver os elementos danados ou alterados á súa conformación e aparencia orixinal alí onde era posible”. Ademais, detalla que “se introduciron algúns novos, imprescindibles para asegurar a súa resistencia e estabilidade“. Entre outras accións “retiráronse os chapóns de reforzo dos discos exteriores dos tambores, restauráronse os seus discos rotos e introducíronse discos interiores de reforzo; fíxose unha guía nova e restablecéronse as demais. O eixe de aceiro endereitouse, acuñouse dentro do de madeira, e os seus extremos torneáronse”.
Do mesmo xeito, a reparación volveu recolocar os guiadores orixinais do mecanismo de Celma. “Volvemos á forma orixinal de suxeitalo con cuñas de madeira, non de metal como estaban antes, que é o máis adecuado para o seu funcionamento“, explican no vídeo.
Cálculos de movemento
Ademais dos aspectos máis ornamentais, aproveitouse para estudar as características mecánicas e de movemento do enxeño. Os cálculos realizados por primeira vez precisan os esforzos que sofren os tambores de madeira. Segundo trasladan no vídeo, os cambios da disposición da corda e o xeito de tirar do botafumeiro “poden ter prexudicado a maquinaria“. Pese a isto, leva funcionando ininterrompidamente durante catro séculos.
O vídeo tamén afonda noutros aspectos como a policromía, a historia do botafumeiro e remata explicando a volta do mecanismo trala súa restauración. Acorde á peza audiovisual, tralas probas realizadas a porta pechada co enxeño colocado, comprobouse que os movementos eran máis suaves e apenas se producían desprazamentos laterais.
